सोऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम्। तापसोऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन्
मी वनात राहणाऱ्या, प्रचंड बळ असलेल्या रामाची अवहेलना केली, त्याला फक्त तपस्वी समजून, आणि माझ्या जुन्या वैराची आठवण काढली.
अभ्यधावं सुसंक्रुद्धस्तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः। जिघांसुरकृतप्रज्ञस्तं प्रहारमनुस्मरन्
मी मृगाच्या रूपात, तीक्ष्ण शिंगं घेऊन, प्रचंड रागाने त्याच्यावर झडप घातली, त्याला मारण्याच्या हेतूने, आणि पूर्वीच्या आघाताची आठवण ठेवून.
तेन त्यक्तास्त्रयो बाणाः शिताः शत्रुनिबर्हणाः। विकृष्य सुमहच्चापं सुपर्णानिलतुल्यगाः
त्याने आपल्या मोठ्या धनुष्याला पूर्ण ओढून, शत्रूंचा नाश करणारे, गरुड आणि वाऱ्यासारख्या वेगाने जाणारे तीन तीक्ष्ण बाण सोडले.
ते बाणा वज्रसंकाशाः सुघोरा रक्तभोजनाः। आजग्मुः सहिताः सर्वे त्रयः संनतपर्वणः
ते बाण वज्रासारखे कठीण, भीतीदायक आणि रक्ताला तहानलेले होते. तिघेही एकत्र, वाकलेल्या सांध्यांसह पुढे सरसावले.
पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्टभयः पुरा। समुत्क्रान्तस्ततो मुक्तस्तावुभौ राक्षसौ हतौ
रामाच्या पराक्रमाची जाणीव असलेला, कपटी आणि पूर्वी भीती पाहिलेला तो सुटून पळाला; मग सोडलेले ते दोन्ही राक्षस मारले गेले.
शरेण मुक्तो रामस्य कथंचित् प्राप्य जीवितम्। इह प्रव्राजितो युक्तस्तापसोऽहं समाहितः
रामाच्या बाणातून सुटून, कसाबसा जीव वाचवून, मी इथे भटकत आलो आणि आता मन एकाग्र करून तपस्वी म्हणून स्थिरावलो आहे.
वृक्षे वृक्षे हि पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम्। गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तमिवान्तकम्
प्रत्येक झाडावर मला काषाय व काळ्या मृगचर्मातला, धनुष्य हातात घेतलेला राम दिसतो, जणू मृत्यूने फास धरला आहे तसा.
अपि रामसहस्राणि भीतः पश्यामि रावण। रामभूतमिदं सर्वमरण्यं प्रतिभाति मे
रावण, मला भीतीने हजारो राम दिसतात; हे सगळे अरण्य जणू रामच झाले आहे असे वाटते.
राममेव हि पश्यामि रहिते राक्षसेश्वर। दृष्ट्वा स्वप्नगतं राममुद्भ्रमामि विचेतनः
राक्षसाधिपती, एकांतातही मला फक्त रामच दिसतो; स्वप्नात राम दिसल्यानंतर मी भांबावून, शुद्ध हरपून भटकतो आहे.
रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण। रत्नानि च रथाश्चैव वित्रासं जनयन्ति मे
रावण, 'र' ने सुरू होणारी नावे, रत्ने आणि रथसुद्धा मला भीती आणतात, कारण मी रामामुळे घाबरलो आहे.
अहं तस्य प्रभावज्ञो न युद्धं तेन ते क्षमम्। बलिं वा नमुचिं वापि हन्याद्धि रघुनन्दनः
मला त्याची शक्ती माहीत आहे; त्याच्याशी युद्ध करणे तुला योग्य नाही. रघुकुळातील राम बळी किंवा नमुची यांनाही सहज मारू शकतो.
रणे रामेण युद्धस्व क्षमां वा कुरु रावण। न ते रामकथा कार्या यदि मां द्रष्टुमिच्छसि
रावण, युद्धात रामाशी सामना कर किंवा संयम ठेव. जर माझ्याशी बोलायचे असेल तर रामाची गोष्ट काढू नकोस.
बहवः साधवो लोके युक्ता धर्ममनुष्ठिताः। परेषामपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः
या जगात अनेक सज्जन, धर्माला धरून वागणारे, इतरांच्या चुकीमुळे स्वतःच्या संपत्तींसह नष्ट झाले आहेत.
सोऽहं परापराधेन विनशेयं निशाचर। कुरु यत् ते क्षमं तत्त्वमहं त्वां नानुयामि वै
म्हणून, दुसऱ्याच्या चुकीमुळे मीही नष्ट होऊ शकतो, रात्रभर भटकणाऱ्या राक्षसा. तुला जे योग्य वाटेल ते कर, मी तुझ्या मागे येणार नाही.
रामश्च हि महातेजा महासत्त्वो महाबलः। अपि राक्षसलोकस्य भवेदन्तकरोऽपि हि
राम हा तेजस्वी, धैर्यवान आणि बलवान आहे; तो राक्षसांच्या जगताचाही संहार करणारा ठरू शकतो.
यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः। अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा। अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः
जर शूर्पणखेच्या कारणाने खराने जनस्थान गाठून, अती हिंस्र वागून, पूर्वी रामाच्या हातून मारला गेला असेल, तर खरे सांग, यात रामाचा काय दोष आहे?
इदं वचो बन्धुहितार्थिना मया यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे। सबान्धवस्त्यक्ष्यसि जीवितं रणे हतोऽद्य रामेण शरैरजिह्मगैः
हे माझ्या आणि तुझ्या नातलगांच्या हितासाठी मी सांगितलेले बोल जर तू मान्य केले नाहीस, तर आज युद्धात रामाच्या सरळ बाणांनी तू आणि तुझे आप्त जीव गमावाल.
thumb|चत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील चाळिसावा सर्ग ऐका.
मारीचस्य तु तद् वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः। उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम्
मारीचाने योग्य आणि हितावह असे जे बोल सांगितले, ते रावणाने ऐकले नाही, जणू मृत्यूला इच्छिणारा माणूस औषध नाकारतो तसा.
तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः। अब्रवीत् परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः
राक्षसांचा अधिपती, काळाच्या प्रेरणेने, हित सांगणाऱ्या मारीचावर कठोर आणि अनुचित शब्द बोलला.
दुष्कुलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते। वाक्यं निष्फलमत्यर्थं बीजमुप्तमिवोषरे
मारिचा, तुझं हे बोलणं मला योग्य नाही आणि अर्थहीन आहे. तुझ्या वाईट कुळामुळे हे वचन फुकट आहे, जसं ओसाड जमिनीवर बी पेरल्यावर काहीच उगवत नाही.
त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे। मूर्खस्य पापशीलस्य मानुषस्य विशेषतः
रामाशी लढताना, तुझ्या बोलण्याने माझं मन डळमळणार नाही, कारण तो मूर्ख, पापी आणि केवळ माणूस आहे.
यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा। स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः
जो आपल्या मित्रांना, राज्याला, आई-वडिलांना सोडून, एका स्त्रीच्या साध्या बोलण्यावर विश्वास ठेवून, एकटाच जंगलात गेला—
अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः। प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ
खराचा वध करणाऱ्या त्याच्याशी लढताना, त्याच्या प्राणाहून प्रिय असलेल्या सीतेला, तुझ्या समोरच, मी नक्कीच पळवून नेणार.
एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच विद्यते। न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः
मारिचा, माझ्या मनात अशी ठाम ठरवलेली इच्छा आहे की, ती कोणत्याही देवांनी किंवा दानवांनी, अगदी इंद्रासकट, बदलता येणार नाही.
दोषं गुणं वा सम्पृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि। अपायं वा उपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये
या कामाच्या निर्णयाबद्दल, दोष किंवा गुण, धोका किंवा संधी विचारली असता, तुला असंच स्पष्टपणे सांगायला हवं.
सम्पृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता। उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद् भूतिमात्मनः
शहाण्या मंत्र्याने, राजाने विचारल्यावर, हात जोडून आणि आदराने, आपली भरभराट हवी असेल तर, उत्तर द्यावं.
वाक्यमप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम्। उपचारेण वक्तव्यो युक्तं च वसुधाधिपः
राजाला नेहमी सौम्य, शुभ, हितकारक आणि विरोध न करता, योग्य रीतीने आणि आदरानेच बोलावं.
सावमर्दं तु यद्वाक्यमथवा हितमुच्यते। नाभिनन्देत तद् राजा मानार्थी मानवर्जितम्
कठोर किंवा हितकारक असली तरी, जर शब्दांत आदर नसेल, तर जो राजा मानाचा आहे, त्याने ती वचनं स्वीकारू नयेत.
पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः। अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च
अमर्याद शक्ती असलेल्या राजांमध्ये पाच रूपं असतात—अग्नी, इंद्र, सोम, यम आणि वरुण यांची.