तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम् । ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः ॥१-२३-
तो पवित्र आश्रम पाहून, दोन्ही रघुकुलपुत्र अत्यंत आनंदित झाले आणि त्यांनी महात्मा विश्वामित्रांना असे विचारले.
कस्यायमाश्रमः पुण्यः को न्वस्मिन्वसते पुमान् । भगवञ्श्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ ॥१-२३-
हा पवित्र आश्रम कोणाचा आहे? येथे कोण राहतो, भगवन्? आम्हाला ऐकायचे आहे, कारण आमची जिज्ञासा फार मोठी आहे.
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः । अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः ॥१-२३-
त्यांचे हे बोलणे ऐकून, श्रेष्ठ मुनी हसले आणि म्हणाले, 'राम, ऐक, हा प्राचीन आश्रम कोणाचा आहे.'
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधैः । तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम् ॥१-२३-
विद्वान लोकांनी ज्याला कामदेव म्हणतात, तो साकार रूपात येथे आला आणि त्याने येथे कठोर तपश्चर्या करणाऱ्या शंकरांना पाहिले.
कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम् । धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना ॥१-२३-
देवतांचा स्वामी शंकर, नुकताच विवाह करून, मरुतगणांसह जात असताना त्या दुष्ट बुद्धीच्या कामदेवाने त्यांना छेडण्याचा प्रयत्न केला, पण त्या महात्म्याने त्याला झिडकारले.
अवध्यातश्च रुद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन । व्यशीर्यन्त शरीरात् स्वात् सर्वगात्राणि दुर्मतेः ॥१-२३-
रघुकुळातील राजकुमार, मग रुद्रांनी केवळ नजरेनेच त्याचा नाश केला आणि त्या दुष्टाच्या शरीरातील सर्व अवयव तुटून पडले.
तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्धस्य महात्मना । अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद् देवेश्वरेण ह ॥१-२३-
तेथे, देवाधिदेव शंकरांनी रागाने त्याचे शरीर जाळून टाकले आणि कामदेव देहहीन झाला.
अनङ्ग इति विख्यातस्तदा प्रभृति राघव । स चाङ्गविषयः श्रीमान् यत्राङ्गं स मुमोच ह ॥१-२३-
त्या वेळेपासून, राघव, तो 'अनंग' या नावाने प्रसिद्ध झाला आणि ज्या ठिकाणी त्याचे शरीर पडले, ते अंगविषय म्हणून ओळखले जाते.
तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा । शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते ॥१-२३-
हा त्याचा पवित्र आश्रम आहे आणि हे त्याचे जुने शिष्य आहेत, हे वीर, जे धर्मपरायण आहेत; त्यांच्या मध्ये पाप नाही.
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन । पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम् ॥१-२३-
राम, शुभदर्शी, आज आपण या दोन पवित्र नद्यांच्या मध्ये रात्र थांबू या; उद्या आपण नदी ओलांडू.
अभिगच्छामहे सर्वे शुचयः पुण्यमाश्रमम् । इह वासः परोऽस्माकं सुखं वस्त्यामहे निशाम् ॥१-२३-
आपण सर्वजण, शुद्ध मनाने, या पवित्र आश्रमात जाऊ या; येथे आपला मुक्काम उत्तम होईल आणि आपण सुखाने रात्र घालवू.
स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम । तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा ॥१-२३-
हे नरश्रेष्ठ, स्नान करून, जप करून आणि हवन करून, ते सर्वजण तेथे बोलत असताना, तपश्चर्येने दीर्घ काळ घडवलेल्या डोळ्यांनी ऋषींनी त्यांच्याकडे पाहिले.
विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन् । अर्घ्यं पाद्यं तथाऽऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे ॥१-२३-
त्यांना ओळखून, त्या ऋषींना अत्यंत आनंद झाला आणि त्यांनी हर्षाने कुशिकपुत्राला पाद्य, अर्घ्य आणि पाहुणचार अर्पण केला.
रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम् । सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन् ॥१-२३-
नंतर, त्यांनी राम आणि लक्ष्मण यांची पाहुणचाराची कृत्ये केली आणि योग्य सन्मान मिळाल्यावर, रम्य कथा सांगून त्यांना आनंद दिला.
यथार्हमजपन् संध्यामृषयस्ते समाहिताः । तत्र वासिभिरानीता मुनिभिः सुव्रतैः सह ॥१-२३-
नंतर, त्या एकाग्रचित्त ऋषींनी योग्य पद्धतीने संध्यावंदन केले, तेथे राहणाऱ्या आणि उत्तम व्रत पाळणाऱ्या इतर ऋषींसह.
न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तथा । कथाभिरभिरामभिरभिरमौ नृपात्मजौ । रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गवः ॥१-२३-
कामाच्या आश्रमात त्यांनी अतिशय सुखाने वास्तव्य केले; धर्मात्मा आणि ऋषीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या कौशिक ऋषींनी त्या राजपुत्रांना रम्य कथा सांगून आनंद दिला.
thumb|चतुर्विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील चोवीसावा सर्ग ऐका.
ततः प्रभाते विमले कृताह्निकमरिन्दमौ । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ ॥१-२४-
मग, सकाळी स्वच्छ प्रकाशात, शत्रूंचा नाश करणारे ते दोघे सकाळची कृत्ये करून, विश्वामित्रांना पुढे करून नदीच्या काठी आले.
ते च सर्वे महात्मानो मुनयः संशितव्रताः । उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥१-२४-
ते सर्व महान आत्मा, कठोर व्रत पाळणारे ऋषी, त्यांनी एक सुंदर नौका तयार केली आणि विश्वामित्रांना म्हणाले,
आरोहतु भवान् नावं राजपुत्रपुरस्कृतः । अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥१-२४-
'राजपुत्रांना पुढे घेऊन आपण नौकेत चढा; सुरक्षितपणे प्रवास करा आणि वेळेचा अपव्यय होऊ देऊ नका.'
विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा तानृषीन् प्रतिपूज्य च । ततार सहितस्ताभ्यां सरितं सागरङ्गमाम् ॥१-२४-
विश्वामित्रांनी 'ठीक आहे' असे म्हणून त्या ऋषींचा सन्मान केला आणि त्या दोन राजपुत्रांसह समुद्राकडे जाणारी ती नदी ओलांडली.
तत्र शुश्राव वै शब्दं तोयसंरम्भवर्धितम् । मध्यमागम्य तोयस्य तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥१-२४-
तेथे त्याने पाण्याच्या हालचालीमुळे वाढलेला एक मोठा आवाज ऐकला. त्या प्रवाहाच्या मधोमध जाऊन, तो आवाज कुठून येतो हे पाहू लागला.
ज्ञातुकामो महातेजाः सह रामः कनीयसा । अथ रामः सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥१-२४-
सर्वकाही जाणून घ्यायची इच्छा असलेल्या तेजस्वी ऋषीने, राम आणि त्याचा लहान भाऊ यांच्यासह, त्या नदीच्या मधोमध असताना, रामाने त्या श्रेष्ठ ऋषीला विचारले.
वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः । राघवस्य वचः श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ॥१-२४-
"हे पाणी फुटत असताना असा मोठा गोंगाट का होत आहे?" असे कुतूहलाने भरलेले रामाचे शब्द ऐकून—
कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम् । कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं परम् ॥१-२४-
त्या धर्मात्मा ऋषीने त्या आवाजाचा उगम सांगायला सुरुवात केली: "राम, कैलास पर्वतावर मनाने निर्माण केलेले एक श्रेष्ठ सरोवर आहे—"
ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सरः । तस्मात् सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते ॥१-२४-
"मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राम, ब्रह्मदेवाने हे मानस सरोवर निर्माण केले. त्यातूनच ही नदी उगम पावली आणि अयोध्येकडे वाहू लागली."
सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता । तस्यायमतुलः शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते ॥१-२४-
"या सरोवरातून निघालेली, ब्रह्मसरातून आलेली ही पुण्य सरयू आहे. तिचा हा अद्वितीय आवाज जणू जाह्नवीपर्यंत पोहोचतो."
वारिसंक्षोभजो राम प्रणामं नियतः कुरु । ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ ॥१-२४-
"पाण्याच्या हालचालीमुळे निर्माण झालेल्या या आवाजाला, राम, नमस्कार कर. मग त्या दोघांनी, अत्यंत धर्मनिष्ठपणे, नमस्कार केला."
तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ । स वनं घोरसंकाशं दृष्ट्वा नरवरात्मजः ॥१-२४-
दक्षिण किनाऱ्यावर पोहोचल्यावर, दोघेही हलक्या पावलांनी पुढे गेले. तेव्हा नरश्रेष्ठाचा पुत्र असलेल्या रामाने एक भयंकर दिसणारे जंगल पाहिले—
अविप्रहतमैक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् । अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणसंयुतम् ॥१-२४-
अपराजित इक्ष्वाकू वंशज रामाने त्या श्रेष्ठ ऋषीला विचारले: "अहो, हे जंगल किती भयंकर आहे! सर्वत्र झिल्ल्यांचा गोंगाट आहे."