न च धर्मगुणैर्हीनः कौसल्यानन्दवर्धनः। न च तीक्ष्णो हि भूतानां सर्वभूतहिते रतः
कौसल्येचा आनंद वाढवणारा राम धर्मगुणांनीही युक्त आहे; तो कोणत्याही जीवावर कठोर नाही, सर्वांच्या कल्याणात रमणारा आहे.
वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम्। करिष्यामीति धर्मात्मा ततः प्रव्रजितो वनम्
कैकेयीने सत्यवचन असलेल्या वडिलांना फसवलेले पाहून, त्या धर्मात्म्याने 'मी करीन' असे सांगून वनवास स्वीकारला.
कैकेय्याः प्रियकामार्थं पितुर्दशरथस्य च। हित्वा राज्यं च भोगांश्च प्रविष्टो दण्डकावनम्
कैकेयीच्या इच्छेसाठी आणि वडील दशरथ यांच्या हितासाठी, त्याने राज्य आणि सर्व सुख सोडून दंडकारण्यात प्रवेश केला.
न रामः कर्कशस्तात नाविद्वान् नाजितेन्द्रियः। अनृतं न श्रुतं चैव नैव त्वं वक्तुमर्हसि
राम कठोर नाही, अज्ञानी नाही, किंवा इंद्रियांना वश नसलेला नाही; म्हणून त्याच्याबद्दल असत्य किंवा ऐकले नाही असे बोलू नकोस.
रामो विग्रहवान् धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः। राजा सर्वस्य लोकस्य देवानामिव वासवः
राम म्हणजे साक्षात धर्म, तो उत्तम आणि सत्यधैर्यवान आहे; तो सर्व लोकांचा राजा आहे, जसा देवांमध्ये इंद्र.
कथं नु तस्य वैदेहीं रक्षितां स्वेन तेजसा। इच्छसे प्रसभं हर्तुं प्रभामिव विवस्वतः
स्वतःच्या तेजाने सुरक्षित असलेल्या वैदेहीला, जशी सूर्याची प्रभा कोणी हिसकावू पाहतो, तशी तू तिला जबरदस्तीने नेण्याचा विचार कसा करतोस?
शरार्चिषमनाधृष्यं चापखड्गेन्धनं रणे। रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वमर्हसि
रणांगणात ज्या रामाच्या बाणांची ज्वाळा आहे, ज्याची आग प्रखर आहे आणि जो कोणालाही सहन होत नाही, त्या रामाग्नीत तू प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करू नकोस.
धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिषममर्षणम्। चापबाणधरं तीक्ष्णं शत्रुसेनापहारिणम्
ज्याचा धनुष्य पूर्णपणे ताणलेले आहे, ज्याचे मुख तेजस्वी आहे, ज्याचे बाण ज्वाळेसारखे आहेत, जो कठोर, धनुष्य-बाणधारी आणि शत्रूंच्या सैन्याचा संहार करणारा आहे.
राज्यं सुखं च संत्यज्य जीवितं चेष्टमात्मनः। नात्यासादयितुं तात रामान्तकमिहार्हसि
राज्य, सुख आणि अगदी आपलं प्रिय जीवन सोडून, फक्त रामासाठी इथे स्वतःचं अंत घडवू नकोस, प्रिय.
अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा। न त्वं समर्थस्तां हर्तुं रामचापाश्रयां वने
ज्याच्या पत्नीचा जन्म जनकाच्या घरात झाला आहे, त्याचं तेज मोजता येणार नाही; रामाच्या धनुष्याच्या आश्रयाने असलेल्या तिला, या वनात तू घेऊन जाऊ शकशील असं नाही.
तस्य वै नरसिंहस्य सिंहोरस्कस्य भामिनी। प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्या नित्यमनुव्रता
त्या पुरुषसिंहाच्या, रुंद छातीच्या आणि तेजस्वी रामाच्या, त्याची पत्नी—नेहमी त्याच्या सेवेत असणारी—त्याला स्वतःच्या प्राणांपेक्षा अधिक प्रिय आहे.
न सा धर्षयितुं शक्या मैथिल्योजस्विनः प्रिया। दीप्तस्येव हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा
मिथिलेश्वराच्या पराक्रमी पुत्राची प्रिय सीता, ही सडपातळ कंबर असलेली, जशी यज्ञाच्या ज्वाळेला कोणी स्पर्श करू शकत नाही, तशीच तिलाही कोणी स्पर्श करू शकत नाही.
किमुद्यमं व्यर्थमिमं कृत्वा ते राक्षसाधिप। दृष्टश्चेत् त्वं रणे तेन तदन्तमुपजीवितम्
राक्षसाधिपती, हा व्यर्थ प्रयत्न का करतोस? जर युद्धात त्याने तुला पाहिलं, तर तुझं आयुष्य तिथेच संपेल.
जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम्। यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा रामविप्रियम्
जर तुला दीर्घकाळ जीवन, सुख आणि दुर्मिळ राज्य भोगायचं असेल, तर रामाला न आवडेल असं काही करू नकोस.
स सर्वैः सचिवैः सार्धं विभीषणपुरस्कृतैः। मन्त्रयित्वा स धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयमात्मनः। दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम्
विभीषणासह सर्व मंत्री आणि धर्मशील लोकांशी सल्ला करून, दोष आणि गुण, ताकद आणि कमकुवतपणा यांचा नीट विचार करून, मगच निर्णय घे.
आत्मनश्च बलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः। हितं हि तव निश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुमर्हसि
स्वतःची आणि राघवाची खरी ताकद ओळखून, जे तुला खरंच हितकारक आणि योग्य आहे, तेच करावं.
अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे समागमं कोसलराजसूनुना। इदं हि भूयः शृणु वाक्यमुत्तमं क्षमं च युक्तं च निशाचराधिप
माझं मत असं आहे की, कोसलराजाच्या पुत्राशी युद्ध करणं तुझ्यासाठी योग्य नाही. आता पुन्हा एकदा हे उत्तम, योग्य आणि तुला साजेसं वचन ऐक.
thumb|अष्टात्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील अठ्ठेतीसावा सर्ग ऐका.
कदाचिदप्यहं वीर्यात् पर्यटन् पृथिवीमिमाम्। बलं नागसहस्रस्य धारयन् पर्वतोपमः
कधीतरी, मी स्वतःच्या पराक्रमावर पृथ्वीवर फिरत होतो, हजार हत्तींची ताकद अंगी बाळगून, पर्वतासारखा भासायचो.
नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः। भयं लोकस्य जनयन् किरीटी परिघायुधः
मेघासारखा काळा, झगमगणाऱ्या सोन्याच्या कुंडलांनी सजलेला, मुकुट घातलेला आणि गदा हातात घेऊन, जगाला भयभीत करत होतो.
व्यचरन् दण्डकारण्यमृषिमांसानि भक्षयन्। विश्वामित्रोऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो महामुनिः
मी दंडकारण्यात फिरत, ऋषींचं मांस खात होतो; तेव्हा धर्मात्मा, महान ऋषी विश्वामित्र माझ्यामुळे घाबरले.
स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रमिदमब्रवीत्। अयं रक्षतु मां रामः पर्वकाले समाहितः
मग ते स्वतःच राजा दशरथाकडे गेले आणि म्हणाले, 'रामाने, यज्ञाच्या वेळी, एकाग्रतेने माझी रक्षा करावी.'
मारीचान्मे भयं घोरं समुत्पन्नं नरेश्वर। इत्येवमुक्तो धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा
'राजा, मारीचामुळे मला मोठं भय वाटतं आहे.' असं विश्वामित्रांनी म्हटलं. तेव्हा धर्मात्मा राजा दशरथ यांनी—
प्रत्युवाच महाभागं विश्वामित्रं महामुनिम्। ऊनद्वादशवर्षोऽयमकृतास्त्रश्च राघवः
महान विश्वामित्र ऋषींना उत्तर दिलं, 'हा राघव अजून बारा वर्षांचा ही नाही आणि त्याला शस्त्रविद्या येत नाही.'
कामं तु मम तत् सैन्यं मया सह गमिष्यति। बलेन चतुरङ्गेण स्वयमेत्य निशाचरम्
'माझं सैन्य माझ्यासोबत जाईल; चारही अंगांनी सज्ज होऊन, मी स्वतः त्या राक्षसावर चालून जाईन.'
वधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम्। एवमुक्तः स तु मुनी राजानमिदमब्रवीत्
'मुनिश्रेष्ठा, तुझ्या इच्छेनुसार मी तुझ्या शत्रूचा नाश करीन.' असं राजा म्हणाले. तेव्हा त्या ऋषींनी राजाला असं सांगितलं—
रामान्नान्यद् बलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः। देवतानामपि भवान् समरेष्वभिपालकः
रामाशिवाय या राक्षसाला तोंड देण्याइतकी दुसरी कुठलीही ताकद या जगात नाही; देवतांमध्येही समरात तुझ्याशिवाय कोणीच रक्षण करू शकत नाही.
आसीत् तव कृतं कर्म त्रिलोकविदितं नृप। काममस्ति महत् सैन्यं तिष्ठत्विह परंतप
राजा, तू केलेला पराक्रम तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे; तुझ्याकडे मोठं सैन्य असलं तरी ते इथेच थांबू दे, शत्रूंना जाळणाऱ्या.
बालोऽप्येष महातेजाः समर्थस्तस्य निग्रहे। गमिष्ये राममादाय स्वस्ति तेऽस्तु परंतप
हा मुलगा जरी लहान असला तरी त्याच्यात मोठं तेज आहे, तो त्या राक्षसाला आवरू शकतो; मी रामाला घेऊन जातो—तुला शुभेच्छा असो, शत्रूंना हरवणाऱ्या.
इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तमादाय नृपात्मजम्। जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वमाश्रमम्
असं म्हणून तो ऋषी अत्यंत आनंदाने राजपुत्राला घेऊन आपल्या आश्रमाकडे निघाला.