शुष्ककाष्ठैर्भवेत् कार्यं लोष्ठैरपि च पांसुभिः। न तु स्थानात् परिभ्रष्टैः कार्यं स्याद् वसुधाधिपैः
कोणतेही काम कोरड्या लाकडाने, दगडांनी किंवा मातीने होऊ शकते; पण आपल्या स्थानावरून खाली पडलेल्या राजांनी काहीच साधता येत नाही.
उपभुक्तं यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा। एवं राज्यात् परिभ्रष्टः समर्थोऽपि निरर्थकः
जसा वापरलेला वस्त्र किंवा तुडवलेली फुलांची माळ फेकून दिली जाते, तसा राज्य गमावलेला, कितीही समर्थ असला तरी, निरुपयोगी होतो.
अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः। कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम्
जो राजा सतर्क, सर्वज्ञ, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा, उपकाराची जाणीव ठेवणारा आणि धर्मशील असतो, तो राजा दीर्घकाळ टिकतो.
नयनाभ्यां प्रसुप्तो वा जागर्ति नयचक्षुषा। व्यक्तक्रोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनैः
जो राजा डोळ्यांनी झोपला असला तरी नीतीच्या डोळ्यांनी जागा असतो, ज्याचा राग आणि कृपा स्पष्ट असते, असा राजा लोकांमध्ये पूजला जातो.
त्वं तु रावण दुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः। यस्य तेऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान् वधः
पण रावणा, तुझ्या मनात वाईट विचार आहेत आणि हे सर्व गुण तुझ्यात नाहीत; तुला गुप्तहेरांद्वारे राक्षसांचा मोठा संहार झाला हेही कळले नाही.
परावमन्ता विषयेषु सङ्गवान् न देशकालप्रविभागतत्त्ववित्। अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये विपन्नराज्यो न चिराद् विपत्स्यसे
तू इतरांचा अपमान करतोस, भोगात आसक्त आहेस, देश-कालाचे ज्ञान नाही, गुण-दोष ओळखण्यात तुझी बुद्धी चुकते; तुझे राज्य आधीच नष्ट झाले असून लवकरच पूर्णपणे संपेल.
इति स्वदोषान् परिकीर्तितांस्तथा समीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदाचरेश्वरः। धनेन दर्पेण बलेन चान्वितो विचिन्तयामास चिरं स रावणः
अशा प्रकारे आपले दोष लक्षात घेऊन, धन, गर्व आणि सामर्थ्य असलेला राक्षसांचा स्वामी रावण बराच वेळ विचार करू लागला.
thumb|चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः ॥३-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अरण्यकांडातील चौतीसवा सर्ग ऐका.
ततः शूर्पणखां दृष्ट्वा ब्रुवन्तीं परुषं वचः। अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः
तेव्हा शूर्पणखा कठोर शब्द बोलताना पाहून, रावण मंत्रीमंडळात रागाने तिला विचारू लागला.
कश्च रामः कथंवीर्यः किंरूपः किंपराक्रमः। किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टश्च सुदुस्तरम्
हा राम कोण आहे? त्याचे सामर्थ्य कसे आहे? त्याचा रूप कसा आहे? त्याची पराक्रम किती आहे? आणि तो इतक्या कठीण दंडकारण्यात कोणत्या कारणासाठी आला आहे?
आयुधं किं च रामस्य येन ते राक्षसा हताः। खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा
रामाकडे असं कोणतं अस्त्र आहे, ज्यामुळे हे राक्षस मारले गेले? खरासुद्धा, त्रिशिरा आणि दूषणही युद्धात मारले गेले.
तत्त्वं ब्रूहि मनोज्ञाङ्गि केन त्वं च विरूपिता। इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्च्छिता
हे सुंदर अंग असलेल्या, खरं सांग, तुला कोणी विद्रूप केलं? असं राक्षसांच्या राजाने विचारल्यावर ती राक्षसी रागाने भरून गेली.
ततो रामं यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे। दीर्घबाहुर्विशालाक्षश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः
मग तिने रामाचं खरंखुरं वर्णन करायला सुरुवात केली—लांब हातांचा, मोठ्या डोळ्यांचा, झाडाच्या साली आणि काळ्या कृष्णमृगाच्या कातडीचं वस्त्र घालणारा.
कन्दर्पसमरूपश्च रामो दशरथात्मजः। शक्रचापनिभं चापं विकृष्य कनकाङ्गदम्
दशरथाचा मुलगा राम कामदेवासारखा देखणा आहे. तो इंद्राच्या धनुष्यासारखं धनुष्य ओढतो, आणि त्याच्या हातात सोन्याची कडं झळकत आहेत.
दीप्तान् क्षिपति नाराचान् सर्पानिव महाविषान्। नाददानं शरान् घोरान् विमुञ्चन्तं महाबलम्
तो जणू काही प्रचंड विषारी साप सोडतोय असं, तशी ज्वाळा धरणारी बाणं सोडतो. त्याच्या हातून भीषण बाणांचा वर्षाव सतत सुरूच असतो.
न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे। हन्यमानं तु तत्सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः
युद्धात राम धनुष्य ओढताना मला दिसत नाही, पण त्याच्या बाणांच्या पावसाने शत्रूंची फौज मात्र पडताना मी पाहते.
इन्द्रेणेवोत्तमं सस्यमाहतं त्वश्मवृष्टिभिः। रक्षसां भीमवीर्याणां सहस्राणि चतुर्दश
इंद्र जसा गारपिटीने उत्तम पीक उध्वस्त करतो, तसंच त्याने चौदा हजार भयंकर बलवान राक्षसांचा संहार केला.
निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तेनैकेन पदातिना। अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश्च सहदूषणः
त्या एकट्या पायदळ रामाने धारदार बाणांनी, अर्ध्या मुहूर्ताच्या थोड्याच वेळेत, खरासह दूषणालाही ठार मारलं.
ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः
त्याने ऋषींना भयमुक्त केलं आणि आता दंडकारण्यही सुरक्षित झालं आहे.
एका कथंचिन्मुक्ताहं परिभूय महात्मना। स्त्रीवधं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना
मी एकटीच कसाबसा वाचले, त्या महात्म्याने मला लाजवलं. रामाने, स्वतःचं ज्ञान असलेल्या, स्त्रीहत्या टाळली म्हणून मी जिवंत राहिले.
भ्राता चास्य महातेजा गुणतस्तुल्यविक्रमः। अनुरक्तश्च भक्तश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्
त्याचा भाऊही तेजस्वी, गुणाने आणि पराक्रमाने रामासारखाच आहे. तो अत्यंत प्रेमळ, भक्त, आणि बलवान—त्याचं नाव लक्ष्मण.
अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान् बली। रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः
तो खूपच तिखट, जिंकता न येणारा, विजयी, धाडसी, बुद्धिमान आणि बलवान आहे. तो रामाचा उजवा हात, नेहमी त्याचा प्राणासारखा जवळ असतो.
रामस्य तु विशालाक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना। धर्मपत्नी प्रिया नित्यं भर्तुः प्रियहिते रता
रामाची पत्नी, मोठ्या डोळ्यांची आणि पूर्ण चंद्रासारख्या चेहऱ्याची, कायम पतीच्या कल्याणात आणि आनंदात रमणारी आहे.
सा सुकेशी सुनासोरूः सुरूपा च यशस्विनी। देवतेव वनस्यास्य राजते श्रीरिवापरा
ती सुंदर केसांची, नाजूक नाकाची, सडपातळ आणि कीर्तीवान आहे. या वनात ती जणू एखादी देवी किंवा दुसरी लक्ष्मीच चमकत आहे.
तप्तकाञ्चनवर्णाभा रक्ततुङ्गनखी शुभा। सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा
तिच्या अंगावर तांबड्या झळाळत्या नखांसह तप्त सोन्यासारखी कांती आहे. सडपातळ आणि सुंदर बांध्याची, वैदेही सिता नावाची ती आहे.
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी। तथारूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले
मी या पृथ्वीवर अशी सुंदर स्त्री कधीच पाहिली नाही—ना ती देवी, ना गंधर्वी, ना यक्षी, ना किन्नरी.
यस्य सीता भवेद् भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत्। अभिजीवेत् स सर्वेषु लोकेष्वपि पुरंदरात्
ज्याची पत्नी सिता आहे, जिला ती आनंदाने मिठी मारते, तो सर्व जगात इंद्रालाही मागे टाकेल.
सा सुशीला वपुःश्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि। तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्याः पतिर्वरः
ती सुशील, शरीराने वाखाणण्यासारखी, आणि रूपाने या पृथ्वीवर बरोबरी करणारी नाही. ती तुझ्या योग्य पत्नी होईल आणि तू तिचा उत्तम पती होशील.
तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम्। भार्यार्थे तु तवानेतुमुद्यताहं वराननाम्
जिच्या कंबरेला भरदारपणा आहे, उन्नत आणि गोल स्तन आहेत, सुंदर चेहरा आहे, अशी ती स्त्री तुझ्या पत्नी म्हणून आणण्याचा मी निर्धार केला आहे.
विरूपितास्मि क्रूरेण लक्ष्मणेन महाभुज। तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
माझं रूप लक्ष्मणानं, ज्याच्या भुजा बलवान आहेत, त्याच्या क्रूरपणामुळे विद्रूप झालं आहे; पण आज मी वैदेहीला, जिचा चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा आहे, पाहिलं—