तक्षकस्य प्रियां भार्यां पराजित्य जहार यः। कैलासं पर्वतं गत्वा विजित्य नरवाहनम्
त्याने तक्षकाची प्रिय पत्नी जिंकून तिला पळवली, नरवाहनाला हरवून कैलास पर्वतावर गेला.
विमानं पुष्पकं तस्य कामगं वै जहार यः। वनं चैत्ररथं दिव्यं नलिनीं नन्दनं वनम्
त्याने त्या कामनापूर्ती करणाऱ्या पुष्पक विमानाचा आणि चित्ररथ, नलिनी, नंदन ही दिव्य वनांचीही प्राप्ती केली.
विनाशयति यः क्रोधाद् देवोद्यानानि वीर्यवान्। चन्द्रसूर्यौ महाभागावुत्तिष्ठन्तौ परंतपौ
तो आपल्या क्रोधाने देवांची उद्याने नष्ट करीत असे, आणि आपल्या सामर्थ्याने चंद्रसूर्य यांना थांबवू शकत असे.
निवारयति बाहुभ्यां यः शैलशिखरोपमः। दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने
पर्वतशिखरांसारख्या हातांनी तो त्यांना रोखत असे, आणि मोठ्या वनात दहा हजार वर्षे कठोर तपश्चर्या केली होती.
पुरा स्वयंभुवे धीरः शिरांस्युपजहार यः। देवदानवगन्धर्वपिशाचपतगोरगैः
पूर्वी स्वयंभूच्या काळात, त्या धीर वीराने देव, दानव, गंधर्व, पिशाच, पक्षी आणि सर्प यांची डोकी छाटली होती.
अभयं यस्य संग्रामे मृत्युतो मानुषादृते। मन्त्रैरभिष्टुतं पुण्यमध्वरेषु द्विजातिभिः
युद्धात त्याला मनुष्याव्यतिरिक्त कोणाचाही मृत्यूचा भय नव्हते; यज्ञात द्विजांनी मंत्रांनी त्याचे स्तवन केले जाई आणि तो पुण्य मानला जाई.
हविर्धानेषु यः सोममुपहन्ति महाबलः। प्राप्तयज्ञहरं दुष्टं ब्रह्मघ्नं क्रूरकारिणम्
तो महाबली यज्ञातील सोम घेणारा, यज्ञ बिघडवणारा, दुष्ट, ब्राह्मणहंता आणि क्रूर कृत्य करणारा होता.
कर्कशं निरनुक्रोशं प्रजानामहिते रतम्। रावणं सर्वभूतानां सर्वलोकभयावहम्
कठोर, निर्दयी, लोकांच्या हानीत आनंद मानणारा, रावण सर्व प्राण्यांना आणि सर्व लोकांना भीती देणारा आहे.
राक्षसी भ्रातरं क्रूरं सा ददर्श महाबलम्। तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम्
ती राक्षसी आपल्या क्रूर आणि बलाढ्य भावाला, दिव्य वस्त्राभूषणांनी आणि दिव्य हारांनी शोभून दिसणाऱ्या, पाहते.
आसने सूपविष्टं तं काले कालमिवोद्यतम्। राक्षसेन्द्रं महाभागं पौलस्त्यकुलनन्दनम्
तो राक्षसांचा राजा, पौलस्त्य कुलाचा तेजस्वी आणि थोर वंशज, आपल्या आसनावर बसलेला, योग्य वेळी प्रकटलेल्या काळासारखा दिसत होता.
उपगम्याब्रवीद् वाक्यं राक्षसी भयविह्वला। रावणं शत्रुहन्तारं मन्त्रिभिः परिवारितम्
ती राक्षसी भीतीने थरथरत रावणाजवळ गेली आणि मंत्र्यांनी वेढलेल्या, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या रावणाशी बोलली.
तमब्रवीद् दीप्तविशाललोचनं प्रदर्शयित्वा भयलोभमोहिता। सुदारुणं वाक्यमभीतचारिणी महात्मना शूर्पणखा विरूपिता
प्रखर आणि मोठ्या डोळ्यांच्या त्याच्याजवळ, भीती, लोभ आणि मोह दाखवत, निर्भयपणे, विद्रूप झालेली शूर्पणखा त्या अत्यंत भयंकर शब्दांनी बोलली.
thumb|त्रयस्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अरण्यकांडातील त्रयस्त्रिंश सर्ग ऐका.
ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम्। अमात्यमध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत्
मग दुःखी शूर्पणखा, रावणाला, जो जगाचा भयप्रद आहे, मंत्र्यांच्या मध्ये, रागाने कठोर शब्द बोलली.
प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः। समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे
भोगात मग्न, मनमानी करणारा आणि कोणाच्याही आड येऊ न देणारा, तुला निर्माण झालेलं हे भयंकर संकट समजतच नाही.
सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम्। लुब्धं न बहु मन्यन्ते श्मशानाग्निमिव प्रजाः
जो राजा नीच सुखांमध्ये गुंतलेला, वासनेच्या अधीन आणि लोभी असतो, त्याला प्रजेला किंमत नसते, जशी स्मशानातील आग दुर्लक्षित राहते.
स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः। स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यैर्विनश्यति
जो राजा योग्य वेळी स्वतःची कामे करत नाही, तो स्वतः, त्याचं राज्य आणि ती कामे यांच्यासह नष्ट होतो.
अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम्। वर्जयन्ति नरा दूरान्नदीपङ्कमिव द्विपाः
ज्याचे गुप्तहेर योग्य नाहीत, जो कठीणपणे भेटतो आणि स्वतःवर नियंत्रण नाही, अशा राजाला लोक दूर टाळतात, जसं हत्ती चिखलाने भरलेल्या नदीच्या काठीपासून दूर राहतात.
ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीनं नराधिपाः। ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा
जे राजे आपल्या प्रदेशाचे रक्षण करत नाहीत आणि स्वतःवर ताबा ठेवत नाहीत, त्यांना वाढती समृद्धी मिळत नाही, जशी समुद्रातील डोंगर दिसत नाहीत.
आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः। अयुक्तचारश्चपलः कथं राजा भविष्यसि
देव, गंधर्व आणि दानव ज्यांच्याकडे स्वतःवर ताबा आहे, त्यांच्याशी विरोध करताना, योग्य बुद्धी नसताना आणि अस्थिर असताना, तू राजा कसा होशील?
त्वं तु बालस्वभावश्च बुद्धिहीनश्च राक्षस। ज्ञातव्यं तन्न जानीषे कथं राजा भविष्यसि
तू राक्षस, बालिश स्वभावाचा आणि बुद्धीहीन आहेस; जे जाणून घ्यायला हवं ते तुला माहीतच नाही—मग तू राजा कसा होणार?
येषां चाराश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर। अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैः समाः
ज्यांच्या गुप्तहेर, कोष आणि नीती स्वतःच्या ताब्यात नाहीत, असे राजे सामान्य लोकांसारखेच असतात, हे विजयी राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा.
यस्मात् पश्यन्ति दूरस्थान् सर्वानर्थान् नराधिपाः। चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः
राजे आपल्या गुप्तहेरांच्या मदतीने दूरवर असलेले सर्व धोके ओळखतात, म्हणून त्यांना दूरदृष्टी असलेले म्हणतात.
अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैर्युतः। स्वजनं च जनस्थानं निहतं नावबुध्यसे
माझ्या मते, तू गुप्तहेरांचा उपयोग करत नाहीस आणि तुला साध्या सल्लागारांनीच वेढले आहे; म्हणूनच तुला आपले लोक आणि जनस्थान नष्ट झाले हे कळले नाही.
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः
रामाने एकट्याने चौदा हजार भयंकर राक्षसांचा वध केला, तसेच खर आणि दूषण यांनाही मारले.
ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः। धर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकारिणा
त्याने ऋषींना भयमुक्त केले, दंडकारण्य सुरक्षित केले आणि रामाच्या पराक्रमामुळे जनस्थान उद्ध्वस्त झाले.
त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च राक्षस। विषये स्वे समुत्पन्नं यद् भयं नावबुध्यसे
पण राक्षसा, तू लोभी, बेफिकीर आणि दुसऱ्यांवर अवलंबून आहेस; आपल्या राज्यात निर्माण झालेले संकट तुला समजत नाही.
तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम्। व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम्
जो राजा कठोर, कमी देणारा, गर्विष्ठ, कपटी आणि बेफिकीर असतो, त्याच्या संकटाच्या वेळी कोणतेही जीव त्याच्याकडे धावून जात नाहीत.
अतिमानिनमग्राह्यमात्मसम्भावितं नरम्। क्रोधनं व्यसने हन्ति स्वजनोऽपि नराधिपम्
जो राजा अतिशय अहंकारी, जवळ न येणारा, स्वतःवर गर्व करणारा आणि रागीट असतो, संकटात त्याचे स्वतःचे लोकही त्याचा नाश करतात.
नानुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च। क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भवेदिह
जो आपली कर्तव्ये पार पाडत नाही आणि संकटाच्या वेळी घाबरत नाही, तो लवकरच राज्य गमावतो, दुःखी होतो आणि या जगात गवतासारखा निरुपयोगी ठरतो.