शेषा हता महावीर्या राक्षसा रणमूर्धनि। घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्याग्रजेन ते
लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ रामाने त्या रणभूमीत सर्व उरलेले, अत्यंत शूर, भयंकर आणि पराक्रमी राक्षस मारले.
ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा। रथेन रामं महता खरस्ततः समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः
मग, आपल्या भयंकर सैन्याचा रामाने या मोठ्या युद्धात संहार केला हे पाहून, खर मोठ्या रथावर बसून, जणू वज्र उचललेल्या इंद्रासारखा, रामाकडे झेपावला.
thumb|सप्तविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे सप्तविंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील सत्ताविसावा सर्ग ऐका.
खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः। राक्षसस्त्रिशिरा नाम संनिपत्येदमब्रवीत्
खर रामाकडे जात असताना, सेनापती असलेल्या त्रिशिरा नावाच्या राक्षसाने त्याला आडवं येऊन असं म्हटलं—
मां नियोजय विक्रान्तं त्वं निवर्तस्व साहसात्। पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम्
तू मला, या धाडसी युद्धात, पाठव; आणि स्वतः मागे हट. बघ, त्या महाबाहू रामाला मी युद्धात कसा पाडतो.
प्रतिजानामि ते सत्यमायुधं चाहमालभे। यथा रामं वधिष्यामि वधार्हं सर्वरक्षसाम्
मी तुला खरं वचन देतो आणि शस्त्र उचलतो—सर्व राक्षसांमध्ये मृत्यूस पात्र असलेल्या रामाचा मी नाश करीन.
अहं वास्य रणे मृत्युरेष वा समरे मम। विनिवर्त्य रणोत्साहं मुहूर्तं प्राश्निको भव
या युद्धात मी त्याचा मृत्यू ठरीन किंवा तो माझा. तू थोडा वेळ युद्धाची घाई थांबव आणि साक्षीदार राहा.
प्रहृष्टो वा हते रामे जनस्थानं प्रयास्यसि। मयि वा निहते रामं संयुगाय प्रयास्यसि
राम मारला गेला तर तू आनंदाने जनस्थानात परत जाशील; आणि मी मारला गेलो तर तू रामाशी युद्ध करायला पुढे जाशील.
खरस्त्रिशिरसा तेन मृत्युलोभात् प्रसादितः। गच्छ युध्येत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ
मृत्यूची इच्छा असलेल्या त्रिशिराने विनंती केल्यावर खराने त्याला 'जा, लढ' असं म्हणत परवानगी दिली, आणि त्रिशिरा रामाकडे निघाला.
त्रिशिरास्तु रथेनैव वाजियुक्तेन भास्वता। अभ्यद्रवद् रणे रामं त्रिशृङ्ग इव पर्वतः
त्रिशिरा तेजस्वी घोड्यांनी जोडलेल्या रथावर बसून, जणू तीन शिखर असलेला डोंगरच, अशा थाटात रामावर चालून गेला.
शरधारासमूहान् स महामेघ इवोत्सृजन्। व्यसृजत् सदृशं नादं जलार्द्रस्येव दुन्दुभेः
तो जणू मोठ्या मेघासारखा बाणांचा वर्षाव करत होता, आणि त्याच्या बाणांचा आवाज पाण्याने ओले झालेल्या नगाऱ्यासारखा घुमत होता.
आगच्छन्तं त्रिशिरसं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः। धनुषा प्रतिजग्राह विधुन्वन् सायकान् शितान्
त्रिशिरा राक्षस रामाकडे येताना पाहून, रामाने आपले धनुष्य तयार केले आणि तीक्ष्ण बाण हलवत त्याला सामोरा गेला.
स सम्प्रहारस्तुमुलो रामत्रिशिरसोस्तदा। सम्बभूवातिबलिनोः सिंहकुञ्जरयोरिव
त्या वेळी राम आणि त्रिशिरा या दोघांमध्ये सिंह आणि हत्तीच्या लढाईसारखा प्रचंड गदारोळाचा संग्राम झाला.
ततस्त्रिशिरसा बाणैर्ललाटे ताडितस्त्रिभिः। अमर्षी कुपितो रामः संरब्ध इदमब्रवीत्
मग त्रिशिराने तीन बाणांनी रामाच्या कपाळावर घाव घातला. त्यामुळे संतप्त आणि रागाने पेटलेल्या रामाने तिथेच असे शब्द उच्चारले.
अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम्। पुष्पैरिव शरैर्योऽहं ललाटेऽस्मि परिक्षतः
अहो, या राक्षसाचा किती जबरदस्त बळ आहे! त्याच्या बाणांनी माझ्या कपाळावर जणू फुलांनी घाव घातला आहे.
ममापि प्रतिगृह्णीष्व शरांश्चापगुणाच्च्युतान्। एवमुक्त्वा सुसंरब्धः शरानाशीविषोपमान्
आता माझ्या धनुष्याच्या प्रत्यंगावरून सुटलेले हे बाणसुद्धा तू स्वीकार. असे म्हणून, तो अत्यंत संतापून, विषारी सर्पांसारखे बाण उचलतो.
त्रिशिरोवक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर्दश। चतुर्भिस्तुरगानस्य शरैः संनतपर्वभिः
रागाने त्याने त्रिशिराच्या छातीवर चौदा बाण मारले आणि चार टोकदार बाणांनी त्याच्या घोड्यांनाही घायाळ केले.
न्यपातयत तेजस्वी चतुरस्तस्य वाजिनः। अष्टभिः सायकैः सूतं रथोपस्थे न्यपातयत्
तेजस्वी रामाने त्या चारही घोड्यांना खाली पाडले आणि आठ बाणांनी सारथीलाही रथाच्या तळात फेकले.
रामश्चिच्छेद बाणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम्। ततो हतरथात् तस्मादुत्पतन्तं निशाचरम्
रामाने एका बाणाने त्याचा उंचावलेला ध्वज कापून टाकला; आणि मग, रथ उद्ध्वस्त झाल्यावर तो निशाचर उडी मारून खाली पडला.
चिच्छेद रामस्तं बाणैर्हृदये सोऽभवज्जडः। सायकैश्चाप्रमेयात्मा सामर्षस्तस्य रक्षसः
रामाने बाणांनी त्याच्या हृदयावर घाव घातला, त्यामुळे तो बधीर झाला; आणि अमाप सामर्थ्याने, संतापून त्याच्यावर आणखी बाणांचा वर्षाव केला.
शिरांस्यपातयत् त्रीणि वेगवद्भिस्त्रिभिः शरैः। स धूमशोणितोद्गारी रामबाणाभिपीडितः
तीन वेगवान बाणांनी त्याने त्रिशिराची तीनही मुळे खाली पाडली; धूर आणि रक्त वाहू लागले, रामाच्या बाणांनी तो छळला गेला.
न्यपतत् पतितैः पूर्वं समरस्थो निशाचरः। हतशेषास्ततो भग्ना राक्षसाः खरसंश्रयाः
तो निशाचर आधीच जखमी झालेला, रणभूमीत पडून गेला; मग उरलेले राक्षस, हरलेले आणि घाबरलेले, खराकडे पळाले.
द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति व्याघ्रत्रस्ता मृगा इव। तान् खरो द्रवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुषितस्त्वरन्। राममेवाभिदुद्राव राहुश्चन्द्रमसं यथा
ते वाघाच्या भीतीने पळणाऱ्या हरणांसारखे पळू लागले, कुणीही थांबले नाही; हे पाहून, खरा रागाने त्यांना परत बोलावून वेगाने रामाकडे झेपावला, जसा राहू चंद्राकडे धावतो.
thumb|अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥३-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकीरामायणातील अरण्यकांडातील अठ्ठाविसावा सर्ग.
निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह। खरस्याप्यभवत् त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम्
रणात दूषण आणि त्रिशिरा मारले गेलेले पाहून, खरालाही रामाच्या पराक्रमाची भीती वाटू लागली.
स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविषह्यं महाबलम्। हतमेकेन रामेण दूषणस्त्रिशिरा अपि
त्याने पाहिले की, राक्षसांची बलाढ्य सेना, दूषण आणि त्रिशिरासह, एकट्या रामाने नष्ट केली आहे.
तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः। आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा
आपली सेना बहुतांश मारली गेली आहे हे पाहून, खरा मनाने खचला आणि तो रामाकडे तसाच धावला, जसा नमुचि इंद्राकडे गेला.
विकृष्य बलवच्चापं नाराचान् रक्तभोजनान्। खरश्चिक्षेप रामाय क्रुद्धानाशीविषानिव
त्याने आपले बलवान धनुष्य ओढून, रक्तपिपासू, टोकदार बाण रामावर फेकले, जणू संतापलेले विषारी सर्पच.
ज्यां विधुन्वन् सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन्। चचार समरे मार्गान् शरै रथगतः खरः
धनुष्याची प्रत्यंचा वारंवार वाजवत, आपल्या अस्त्रविद्येचे कौशल्य दाखवत, खरा रथावरून रणभूमीत सर्वत्र बाण सोडू लागला.
स सर्वाश्च दिशो बाणैः प्रदिशश्च महारथः। पूरयामास तं दृष्ट्वा रामोऽपि सुमहद् धनुः
त्या महाबलवान रथीने सर्व दिशा आणि कोपरे बाणांनी भरून टाकले; हे पाहून रामाने आपले मोठे धनुष्य उचलले.