दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे। साधु साध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन्
रणात दूषण पडलेला आणि मारलेला पाहून सर्व जीवांनी 'शाबास! शाबास!' असे म्हणत काकुत्स्थाचे गौरव केले.
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः। संहत्याभ्यद्रवन् रामं मृत्युपाशावपाशिताः
त्याच वेळी, तीन रागावलेले सेनापती जणू मृत्यूच्या फासात अडकले आहेत असे वाटावे, एकत्र येऊन रामावर तुटून पडले.
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः। महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः
महाकपाल, स्थूलाक्ष आणि बलवान प्रमाथी—महाकपाल नावाचा राक्षस मोठे भाले उचलून उभा राहिला.
स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम्। दृष्ट्वैवापततस्तांस्तु राघवः सायकैः शितैः
स्थूलाक्षाने पत्तिश उचलला आणि प्रमाथीने परशु घेतला; ते तिघे धावत येताना पाहून राघवाने तीक्ष्ण बाणांनी त्यांना सामोरे गेले.
तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह सम्प्राप्तानतिथीनिव। महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद रघुनन्दनः
रघुनंदनाने तीक्ष्ण टोक असलेल्या बाणांनी जणू अवांच्छित पाहुण्यांचे स्वागत करावे तसे त्यांना रोखले आणि महाकपालाचे डोके छाटले.
असंख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम्। स्थूलाक्षस्याक्षिणी स्थूले पूरयामास सायकैः
अगणित बाणांच्या वर्षावाने त्याने प्रमाथीला चिरडून टाकले आणि स्थूलाक्षाच्या मोठ्या डोळ्यांमध्ये बाण घालून भरून टाकले.
स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः। दूषणस्यानुगान् पञ्चसाहस्रान् कुपितः क्षणात्
तो जमिनीवर पडला, जणू मोठ्या झाडाची फांदी तुटली की ते पडते तसे; आणि रामाने रागाने क्षणात दूषणाचे पाच हजार अनुयायी नष्ट केले.
हत्वा तु पञ्चसाहस्रैरनयद् यमसादनम्। दूषणं निहतं श्रुत्वा तस्य चैव पदानुगान्
त्या पाच हजारांना ठार मारून त्यांना यमाच्या घरात पाठवले; दूषण आणि त्याचे अनुयायी मारले गेले हे कळताच,
व्यादिदेश खरः क्रुद्धः सेनाध्यक्षान् महाबलान्। अयं विनिहतः संख्ये दूषणः सपदानुगः
खराने रागाने बलवान सेनापतींना आज्ञा दिली: 'दूषण आणि त्याचे अनुयायी युद्धात मारले गेले आहेत.'
महत्या सेनया सार्धं युद्ध्वा रामं कुमानुषम्। शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः
'मोठ्या सैन्यासह त्या केवळ माणूस असलेल्या रामाशी लढा; सर्व राक्षसांनी विविध शस्त्रांनी त्याचा नाश करा!'
दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः। हेममाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः
दुर्जय करवीराक्ष, कठोर परुष, काळकर्मुक, हेममाळी, महामाळी, सर्पास्य आणि रुधिराशन—
द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षाः ससैनिकाः। राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्तः शरोत्तमान्
हे बारा पराक्रमी, आपल्या सैन्यासह सेनापती, उत्तम बाण सोडत रामावर तुटून पडले.
ततः पावकसंकाशैर्हेमवज्रविभूषितैः। जघान शेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः
मग तेजस्वी रामाने सोन्याने व वज्राने शोभलेल्या, अग्नीसारखे चमकणारे बाण सोडून उरलेल्या सैन्याचा संहार केला.
ते रुक्मपुङ्खा विशिखाः सधूमा इव पावकाः। निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान्
सोन्याच्या पिसांनी सजलेले ते बाण धुरकट ज्वाळांसारखे चमकत होते आणि वज्रासारखे मोठ्या झाडांना फाडतात तसे त्यांनी राक्षसांचा नाश केला.
रक्षसां तु शतं रामः शतेनैकेन किर्णना। सहस्रं तु सहस्रेण जघान रणमूर्धनि
रामाने शंभर राक्षसांना शंभर बाणांनी आणि हजार राक्षसांना हजार बाणांनी रणभूमीवर ठार केले.
तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः। निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः
त्यांचे कवच व दागिने तुटलेले, धनुष्ये मोडलेली, रक्ताने माखलेले ते रात्री हिंडणारे राक्षस जमिनीवर कोसळले.
तैर्मुक्तकेशैः समरे पतितैः शोणितोक्षितैः। विस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव
त्या युद्धात पडलेल्या, मोकळ्या केसांनी आणि रक्ताने माखलेल्या राक्षसांनी सगळी जमीन जणू मोठ्या यज्ञवेदीवर कुश घातल्यासारखी व्यापली होती.
तत्क्षणे तु महाघोरं वनं निहतराक्षसम्। बभूव निरयप्रख्यं मांसशोणितकर्दमम्
त्या क्षणी, राक्षसांच्या मृतदेहांनी भरलेलं ते जंगल अतिशय भयंकर दिसू लागलं; तेथील मांस आणि रक्त यामुळे ते नरकासारखं घाण झालं होतं.
चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना
भयंकर कृत्ये करणारे चौदा हजार राक्षस रामाने, एकट्याने, पायदळावर लढत असतानाच मारले.
तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः। राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः
त्या संपूर्ण सैन्यात फक्त खर हा बलाढ्य रथी, त्रिशिरा हा राक्षस आणि शत्रूंचा नाश करणारा राम एवढेच उरले.
शेषा हता महावीर्या राक्षसा रणमूर्धनि। घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्याग्रजेन ते
लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ रामाने त्या रणभूमीत सर्व उरलेले, अत्यंत शूर, भयंकर आणि पराक्रमी राक्षस मारले.
ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा। रथेन रामं महता खरस्ततः समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः
मग, आपल्या भयंकर सैन्याचा रामाने या मोठ्या युद्धात संहार केला हे पाहून, खर मोठ्या रथावर बसून, जणू वज्र उचललेल्या इंद्रासारखा, रामाकडे झेपावला.
thumb|सप्तविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे सप्तविंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील सत्ताविसावा सर्ग ऐका.
खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः। राक्षसस्त्रिशिरा नाम संनिपत्येदमब्रवीत्
खर रामाकडे जात असताना, सेनापती असलेल्या त्रिशिरा नावाच्या राक्षसाने त्याला आडवं येऊन असं म्हटलं—
मां नियोजय विक्रान्तं त्वं निवर्तस्व साहसात्। पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम्
तू मला, या धाडसी युद्धात, पाठव; आणि स्वतः मागे हट. बघ, त्या महाबाहू रामाला मी युद्धात कसा पाडतो.
प्रतिजानामि ते सत्यमायुधं चाहमालभे। यथा रामं वधिष्यामि वधार्हं सर्वरक्षसाम्
मी तुला खरं वचन देतो आणि शस्त्र उचलतो—सर्व राक्षसांमध्ये मृत्यूस पात्र असलेल्या रामाचा मी नाश करीन.
अहं वास्य रणे मृत्युरेष वा समरे मम। विनिवर्त्य रणोत्साहं मुहूर्तं प्राश्निको भव
या युद्धात मी त्याचा मृत्यू ठरीन किंवा तो माझा. तू थोडा वेळ युद्धाची घाई थांबव आणि साक्षीदार राहा.
प्रहृष्टो वा हते रामे जनस्थानं प्रयास्यसि। मयि वा निहते रामं संयुगाय प्रयास्यसि
राम मारला गेला तर तू आनंदाने जनस्थानात परत जाशील; आणि मी मारला गेलो तर तू रामाशी युद्ध करायला पुढे जाशील.
खरस्त्रिशिरसा तेन मृत्युलोभात् प्रसादितः। गच्छ युध्येत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ
मृत्यूची इच्छा असलेल्या त्रिशिराने विनंती केल्यावर खराने त्याला 'जा, लढ' असं म्हणत परवानगी दिली, आणि त्रिशिरा रामाकडे निघाला.
त्रिशिरास्तु रथेनैव वाजियुक्तेन भास्वता। अभ्यद्रवद् रणे रामं त्रिशृङ्ग इव पर्वतः
त्रिशिरा तेजस्वी घोड्यांनी जोडलेल्या रथावर बसून, जणू तीन शिखर असलेला डोंगरच, अशा थाटात रामावर चालून गेला.