हयैश्च द्विपमुख्यैश्च रथैर्भिन्नैरनेकशः। चामरव्यजनैश्छत्रैर्ध्वजैर्नानाविधैरपि
घोडे, उत्तम हत्ती, आणि अनेक प्रकारे फोडलेले रथ, तसेच चामर, पंखे, छत्र्या आणि विविध झेंडे—या सगळ्यांनी रणभूमी भरून गेली होती.
रामेण बाणाभिहतैर्विच्छिन्नैः शूलपट्टिशैः। खड्गैः खण्डीकृतैः प्रासैर्विकीर्णैश्च परश्वधैः
रामाच्या बाणांनी घायाळ झालेले, तुटलेली भाले, पट्टिश, तुटलेली तलवारी, विखुरलेली भाले, आणि पडलेली कुऱ्हाडी—या सगळ्यांनी रणभूमी व्यापली होती.
चूर्णिताभिः शिलाभिश्च शरैश्चित्रैरनेकशः। विच्छिन्नैः समरे भूमिर्विस्तीर्णाभूद् भयंकरा
चुरडलेल्या दगडांनी आणि विविध प्रकारच्या विलक्षण बाणांनी, तसेच तुटलेल्या शस्त्रांनी रणभूमी भयंकर आणि विस्तीर्ण झाली होती.
तान् दृष्ट्वा निहतान् सर्वे राक्षसाः परमातुराः। न तत्र चलितुं शक्ता रामं परपुरंजयम्
हे सर्व मारले गेलेले पाहून, राक्षस अत्यंत घाबरले आणि राम, जो शत्रूंच्या नगरी जिंकणारा आहे, त्याच्यापुढे तिथे हलू शकले नाहीत.
thumb|षड्विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे षड्विंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील सहावीसावा सर्ग ऐका.
दूषणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं विलोक्य च। संदिदेश महाबाहुर्भीमवेगान् दुरासदान्
दूषणाने आपले सैन्य नष्ट होताना पाहिले आणि त्या बलाढ्य बाहूंनी भीषण आणि पराक्रमी वीरांना आज्ञा दिली.
राक्षसान् पञ्चसाहस्रान् समरेष्वनिवर्तिनः। ते शूलैः पट्टिशैः खड्गैः शिलावर्षैर्द्रुमैरपि
त्याने पाच हजार राक्षसांना, जे कधीही युद्धातून मागे हटत नाहीत, भाले, पट्टिश, तलवारी, दगडांचा वर्षाव आणि झाडांनी हल्ला करायला सांगितले.
शरवर्षैरविच्छिन्नं ववर्षुस्तं समन्ततः। तद् द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत्
त्यांनी चौफेर अखंड बाणांचा वर्षाव केला; आणि झाडे व दगडांचा तो प्राणघातक मोठा वर्षाव पडला.
प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः। प्रतिगृह्य च तद् वर्षं निमीलित इवर्षभः
धर्मात्मा राघवाने ती वर्षाव तीक्ष्ण बाणांनी परतवली; आणि ते वर्षाव झेलून, तो वृषभासारखा डोळे मिटून उभा राहिला.
रामः क्रोधं परं लेभे वधार्थं सर्वरक्षसाम्। ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा
रामाला सर्व राक्षसांचा वध करण्यासाठी तीव्र राग आला; तेव्हा तो रागाने जणू तेजाने प्रज्वलित झाला.
शरैरभ्यकिरत् सैन्यं सर्वतः सहदूषणम्। ततः सेनापतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रुदूषणः
त्याने सर्व बाजूंनी दूषणासह सैन्यावर बाणांचा मारा केला; तेव्हा क्रुद्ध सेनापती दूषण, जो शत्रूंचा नाश करणारा आहे—
शरैरशनिकल्पैस्तं राघवं समवारयत्। ततो रामः सुसंक्रुद्धः क्षुरेणास्य महद् धनुः
त्याने वज्रासारख्या बाणांनी राघवाला अडवले; मग रामाने प्रचंड संतापाने धारदार बाणाने त्याचे मोठे धनुष्य कापले.
चिच्छेद समरे वीरश्चर्तुभिश्चतुरो हयान्। हत्वा चाश्वान् शरैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रेण सारथेः
त्या वीराने युद्धात त्याचे धनुष्य कापले आणि चार बाणांनी त्याचे चारही घोडे मारले.
शिरो जहार तद्रक्षस्त्रिभिर्विव्याध वक्षसि। स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः
तीक्ष्ण बाणांनी त्याने घोडे मारले आणि अर्धचंद्र बाणाने सारथ्याचे डोके उडवले; तीन बाणांनी त्या राक्षसाच्या छातीला भोसकले.
जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम्। वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्याभिमर्दनम्
धनुष्य, रथ, घोडे आणि सारथी हरपल्यावर, त्याने सोन्याच्या पट्ट्यांनी मढवलेली, पर्वतशिखरासारखी, देवांच्या सैन्याचा नाश करणारी भयंकर गदा उचलली.
आयसैः शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षितम्। वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम्
ती गदा तीक्ष्ण लोखंडी काट्यांनी मढवलेली, रक्त व मेदाने माखलेली, वज्र आणि विजेसारखी स्पर्श असलेली, शत्रूंच्या किल्ल्यांचा भेद करणारी होती.
तं महोरगसंकाशं प्रगृह्य परिघं रणे। दूषणोऽभ्यपतद् रामं क्रूरकर्मा निशाचरः
ती महोरगासारखी गदा उचलून, क्रूर कर्म करणारा निशाचर दूषण रणभूमीत रामावर झेपावला.
तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य च राघवः। द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ
दूषण झेपावत असताना, राघवाने दोन बाणांनी त्याचे दागिन्यांनी सुशोभित दोन्ही हात छाटले.
भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि। परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः
त्याचा तो विशाल देह रणभूमीवर कोसळला, त्याचा हात व लोखंडी गदा तुटल्यामुळे तो जणू इंद्राचा ध्वजच समोर पडल्यासारखा दिसला.
कराभ्यां च विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः। विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः
दूषणाचे दोन्ही हात तुटले आणि तो जमिनीवर पडला, जणू मोठ्या हत्तीचे दात तुटले असता तो पडतो तसा.
दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे। साधु साध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन्
रणात दूषण पडलेला आणि मारलेला पाहून सर्व जीवांनी 'शाबास! शाबास!' असे म्हणत काकुत्स्थाचे गौरव केले.
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः। संहत्याभ्यद्रवन् रामं मृत्युपाशावपाशिताः
त्याच वेळी, तीन रागावलेले सेनापती जणू मृत्यूच्या फासात अडकले आहेत असे वाटावे, एकत्र येऊन रामावर तुटून पडले.
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः। महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः
महाकपाल, स्थूलाक्ष आणि बलवान प्रमाथी—महाकपाल नावाचा राक्षस मोठे भाले उचलून उभा राहिला.
स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम्। दृष्ट्वैवापततस्तांस्तु राघवः सायकैः शितैः
स्थूलाक्षाने पत्तिश उचलला आणि प्रमाथीने परशु घेतला; ते तिघे धावत येताना पाहून राघवाने तीक्ष्ण बाणांनी त्यांना सामोरे गेले.
तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह सम्प्राप्तानतिथीनिव। महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद रघुनन्दनः
रघुनंदनाने तीक्ष्ण टोक असलेल्या बाणांनी जणू अवांच्छित पाहुण्यांचे स्वागत करावे तसे त्यांना रोखले आणि महाकपालाचे डोके छाटले.
असंख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम्। स्थूलाक्षस्याक्षिणी स्थूले पूरयामास सायकैः
अगणित बाणांच्या वर्षावाने त्याने प्रमाथीला चिरडून टाकले आणि स्थूलाक्षाच्या मोठ्या डोळ्यांमध्ये बाण घालून भरून टाकले.
स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः। दूषणस्यानुगान् पञ्चसाहस्रान् कुपितः क्षणात्
तो जमिनीवर पडला, जणू मोठ्या झाडाची फांदी तुटली की ते पडते तसे; आणि रामाने रागाने क्षणात दूषणाचे पाच हजार अनुयायी नष्ट केले.
हत्वा तु पञ्चसाहस्रैरनयद् यमसादनम्। दूषणं निहतं श्रुत्वा तस्य चैव पदानुगान्
त्या पाच हजारांना ठार मारून त्यांना यमाच्या घरात पाठवले; दूषण आणि त्याचे अनुयायी मारले गेले हे कळताच,
व्यादिदेश खरः क्रुद्धः सेनाध्यक्षान् महाबलान्। अयं विनिहतः संख्ये दूषणः सपदानुगः
खराने रागाने बलवान सेनापतींना आज्ञा दिली: 'दूषण आणि त्याचे अनुयायी युद्धात मारले गेले आहेत.'
महत्या सेनया सार्धं युद्ध्वा रामं कुमानुषम्। शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः
'मोठ्या सैन्यासह त्या केवळ माणूस असलेल्या रामाशी लढा; सर्व राक्षसांनी विविध शस्त्रांनी त्याचा नाश करा!'