हयान् काञ्चनसंनाहान् रथयुक्तान् ससारथीन्। गजांश्च सगजारोहान् सहयान् सादिनस्तदा
त्याने सोन्याच्या सजावटीने युक्त अशा रथाला जोडलेले घोडे आणि त्यांच्या सारथ्यांसह, तसेच हत्ती आणि त्यांचे स्वार, आणि घोडेस्वार यांनाही मारले.
चिच्छिदुर्बिभिदुश्चैव रामबाणा गुणच्युताः। पदातीन् समरे हत्वा ह्यनयद् यमसादनम्
रामाच्या धनुष्याच्या प्रत्यंगावरून सुटलेले बाण त्यांना फोडू लागले; रणभूमीत पायदळ सैनिकांना ठार मारून त्यांना यमाच्या निवासस्थानी पाठवले.
तत्सैन्यं विविधैर्बाणैरर्दितं मर्मभेदिभिः। न रामेण सुखं लेभे शुष्कं वनमिवाग्निना
त्या सैन्यावर रामाने अनेक प्रकारच्या बाणांनी, ज्या त्यांच्या जीवावर घाव घालत होत्या, असा मारा केला की त्यांना कुठेच दिलासा मिळाला नाही; जसे कोरड्या जंगलाला आगीतून सुटका मिळत नाही.
केचिद् भीमबलाः शूराः प्रासान् शूलान् परश्वधान्। चिक्षिपुः परमक्रुद्धा रामाय रजनीचराः
त्यातले काही भयंकर बळाचे आणि शूर राक्षस, प्रचंड रागाने रामावर भाले, शूळ, कुऱ्हाडी फेकू लागले.
तेषां बाणैर्महाबाहुः शस्त्राण्यावार्य वीर्यवान्। जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान्
महाबाहू, पराक्रमी रामाने त्यांच्या शस्त्रांना आपल्या बाणांनी थोपवले आणि युद्धात त्यांचे प्राण घेतले, तसेच त्यांच्या मानेवरचे डोके छाटले.
ते छिन्नशिरसः पेतुश्छिन्नचर्मशरासनाः। सुपर्णवातविक्षिप्ता जगत्यां पादपा यथा
ज्यांची डोकी छाटली गेली, ढाली आणि धनुष्ये तुटली, असे राक्षस वाऱ्याने उडवलेल्या झाडांसारखे पृथ्वीवर पडले.
अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णास्ते निशाचराः। खरमेवाभ्यधावन्त शरणार्थं शराहताः
जे काही राक्षस तिथे उरले, ते बाणांनी जखमी होऊन निराश झाले आणि आश्रयासाठी खराकडे पळाले.
तान् सर्वान् धनुरादाय समाश्वास्य च दूषणः। अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धः क्रुद्धं क्रुद्ध इवान्तकः
दूषणाने धनुष्य उचलले, सर्वांना धीर दिला आणि प्रचंड संतापाने, जणू मृत्यूच रागावला आहे असा, पुढे झेपावला.
निवृत्तास्तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः। राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः
दूषणाच्या आधाराने निर्भय झालेले सर्व राक्षस परत फिरले आणि साळ, ताडाची झाडे व दगड शस्त्र म्हणून घेऊन रामावर तुटून पडले.
शूलमुद्गरहस्ताश्च पाशहस्ता महाबलाः। सृजन्तः शरवर्षाणि शस्त्रवर्षाणि संयुगे
शूळ, गदा, दोर हातात घेऊन, प्रचंड बळाचे ते राक्षस युद्धात बाणांचा आणि शस्त्रांचा पाऊस पाडू लागले.
द्रुमवर्षाणि मुञ्चन्तः शिलावर्षाणि राक्षसाः। तद् बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्
राक्षसांनी झाडांचा आणि दगडांचा वर्षाव केला; ते युद्ध अद्भुत, प्रचंड आणि अंगावर काटा आणणारे झाले.
रामस्यास्य महाघोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम्। ते समन्तादभिक्रुद्धा राघवं पुनरार्दयन्
राम आणि त्या राक्षसांमध्ये पुन्हा एकदा भीषण युद्ध पेटले; सर्व बाजूंनी राक्षसांनी रामावर जोरदार हल्ला केला.
ततः सर्वा दिशो दृष्ट्वा प्रदिशश्च समावृताः। राक्षसैः सर्वतः प्राप्तैः शरवर्षाभिरावृतः
तेव्हा सर्व दिशांना आणि कोपऱ्यांना राक्षसांनी वेढलेले आणि बाणांच्या पावसाने झाकलेले पाहून,
स कृत्वा भैरवं नादमस्त्रं परमभास्वरम्। समयोजयद् गान्धर्वं राक्षसेषु महाबलः
महाबलवान रामाने भीषण आवाज करत, तेजस्वी अस्त्र वापरले आणि राक्षसांवर गंधर्वास्त्र सोडले.
ततः शरसहस्राणि निर्ययुश्चापमण्डलात्। सर्वा दश दिशो बाणैरापूर्यन्त समागतैः
मग धनुष्याच्या वक्रातून हजारो बाण बाहेर पडले आणि सर्व दहा दिशा त्या बाणांनी भरून गेल्या.
नाददानं शरान् घोरान् विमुञ्चन्तं शरोत्तमान्। विकर्षमाणं पश्यन्ति राक्षसास्ते शरार्दिताः
राक्षसांनी पाहिले की, राम भयंकर बाण आणि उत्तम बाण सतत ओढत, सोडत आणि हाताळत आहे, आणि त्यांच्यावर बाणांचा मारा होत आहे.
शरान्धकारमाकाशमावृणोत् सदिवाकरम्। बभूवावस्थितो रामः प्रक्षिपन्निव तान् शरान्
बाणांनी आकाशात असा अंधार पसरला की सूर्य असतानाही काही दिसेना; राम तिथे उभा राहून जणू बाणांचा वर्षाव करत होता.
युगपत्पतमानैश्च युगपच्च हतैर्भृशम्। युगपत्पतितैश्चैव विकीर्णा वसुधाभवत्
एकाच वेळी अनेक जण पडू लागले, एकाच वेळी मारले गेले, आणि एकाच वेळी पृथ्वीवर विखुरले गेले, त्यामुळे सगळीकडे मृतदेह पसरले.
निहताः पतिताः क्षीणाश्छिन्ना भिन्ना विदारिताः। तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते राक्षसास्ते सहस्रशः
मारलेले, पडलेले, थकलेले, छाटलेले, फोडलेले, फाडलेले असे हजारो राक्षस तिथे-तिथे दिसत होते.
सोष्णीषैरुत्तमाङ्गैश्च साङ्गदैर्बाहुभिस्तथा। ऊरुभिर्बाहुभिश्छिन्नैर्नानारूपैर्विभूषणैः
कधी उष्णीषासह डोकी, कधी कडे, हात, कधी छाटलेली मांड्या, हात, आणि विविध प्रकारच्या दागिन्यांनी सजलेले अवशेष सगळीकडे पडले होते.
हयैश्च द्विपमुख्यैश्च रथैर्भिन्नैरनेकशः। चामरव्यजनैश्छत्रैर्ध्वजैर्नानाविधैरपि
घोडे, उत्तम हत्ती, आणि अनेक प्रकारे फोडलेले रथ, तसेच चामर, पंखे, छत्र्या आणि विविध झेंडे—या सगळ्यांनी रणभूमी भरून गेली होती.
रामेण बाणाभिहतैर्विच्छिन्नैः शूलपट्टिशैः। खड्गैः खण्डीकृतैः प्रासैर्विकीर्णैश्च परश्वधैः
रामाच्या बाणांनी घायाळ झालेले, तुटलेली भाले, पट्टिश, तुटलेली तलवारी, विखुरलेली भाले, आणि पडलेली कुऱ्हाडी—या सगळ्यांनी रणभूमी व्यापली होती.
चूर्णिताभिः शिलाभिश्च शरैश्चित्रैरनेकशः। विच्छिन्नैः समरे भूमिर्विस्तीर्णाभूद् भयंकरा
चुरडलेल्या दगडांनी आणि विविध प्रकारच्या विलक्षण बाणांनी, तसेच तुटलेल्या शस्त्रांनी रणभूमी भयंकर आणि विस्तीर्ण झाली होती.
तान् दृष्ट्वा निहतान् सर्वे राक्षसाः परमातुराः। न तत्र चलितुं शक्ता रामं परपुरंजयम्
हे सर्व मारले गेलेले पाहून, राक्षस अत्यंत घाबरले आणि राम, जो शत्रूंच्या नगरी जिंकणारा आहे, त्याच्यापुढे तिथे हलू शकले नाहीत.
thumb|षड्विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे षड्विंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील सहावीसावा सर्ग ऐका.
दूषणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं विलोक्य च। संदिदेश महाबाहुर्भीमवेगान् दुरासदान्
दूषणाने आपले सैन्य नष्ट होताना पाहिले आणि त्या बलाढ्य बाहूंनी भीषण आणि पराक्रमी वीरांना आज्ञा दिली.
राक्षसान् पञ्चसाहस्रान् समरेष्वनिवर्तिनः। ते शूलैः पट्टिशैः खड्गैः शिलावर्षैर्द्रुमैरपि
त्याने पाच हजार राक्षसांना, जे कधीही युद्धातून मागे हटत नाहीत, भाले, पट्टिश, तलवारी, दगडांचा वर्षाव आणि झाडांनी हल्ला करायला सांगितले.
शरवर्षैरविच्छिन्नं ववर्षुस्तं समन्ततः। तद् द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत्
त्यांनी चौफेर अखंड बाणांचा वर्षाव केला; आणि झाडे व दगडांचा तो प्राणघातक मोठा वर्षाव पडला.
प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः। प्रतिगृह्य च तद् वर्षं निमीलित इवर्षभः
धर्मात्मा राघवाने ती वर्षाव तीक्ष्ण बाणांनी परतवली; आणि ते वर्षाव झेलून, तो वृषभासारखा डोळे मिटून उभा राहिला.
रामः क्रोधं परं लेभे वधार्थं सर्वरक्षसाम्। ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा
रामाला सर्व राक्षसांचा वध करण्यासाठी तीव्र राग आला; तेव्हा तो रागाने जणू तेजाने प्रज्वलित झाला.