ज्येष्ठे धर्मप्रधानेच न रामं नेतुमर्हसि । किंवीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च के च ते ॥१-२०-
ज्येष्ठ आणि धर्मनिष्ठ रामाला तू घेऊन जाऊ नकोस. त्या राक्षसांची शक्ती काय आहे, ते कोणाचे पुत्र आहेत आणि ते कोण आहेत हे सांग.
कथं प्रमाणाः के चैतान् रक्षन्ति मुनिपुंगव । कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् ॥१-२०-
त्यांची ताकद किती आहे, त्यांना कोण सांभाळतो, हे मला सांग, हे श्रेष्ठ ऋषी. रामाने त्या राक्षसांचा कसा सामना करावा हेही सांग.
मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन् मया वा कूटयोधिनाम् । सर्वं मे शंस भगवन् कथं तेषां मया रणे ॥१-२०-
मी माझ्या सैन्याने किंवा कपटी योद्ध्यांनी त्यांचा सामना करावा का, हे भगवंत, कृपया मला सगळं सांग. युद्धात त्यांना कसं तोंड द्यावं हे सांग.
स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः । तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥१-२०-
दुष्ट मनोवृत्तीच्या आणि स्वतःच्या शक्तीचा गर्व असलेल्या राक्षसांसमोर ठामपणे उभं राहावं लागतं. त्याचं हे बोल ऐकून विश्वामित्र बोलू लागले.
पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षसः । स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम् ॥१-२०-
पौलस्त्य वंशात जन्मलेला रावण नावाचा एक राक्षस आहे. त्याला ब्रह्मदेवाने वर दिला असून तो तिन्ही लोकांना फार त्रास देतो.
महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः । श्रूयते च महाराज रावणो राक्षसाधिपः ॥१-२०-
तो अत्यंत बलवान आणि पराक्रमी असून त्याच्या आजूबाजूला अनेक राक्षस आहेत. महाराज, असं ऐकायला येतं की रावण हा राक्षसांचा राजा आहे.
साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः । यदा न खलु यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबलः ॥१-२०-
तो वैश्रवणाचा सख्खा भाऊ आणि ऋषी विश्रवसांचा मुलगा आहे. पण तो स्वतः थेट यज्ञात विघ्न घालत नाही.
तेन संचोदितौ तौ तु राक्षसौ सुमहाबलौ । मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥१-२०-
त्याच्या सांगण्यावरून दोन अतिशय बलाढ्य राक्षस—मारीच आणि सुबाहू—यज्ञात विघ्न घालायला येणार आहेत.
स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके । मम चैवाल्पभाग्यस्य दैवतं हि भवान् गुरुः ॥१-२०-
म्हणून, हे धर्मज्ञ, माझ्या मुलावर कृपा करावी. मी दुर्दैवी आहे, आणि तुम्ही माझ्यासाठी दैवतासारखे आहात.
देवदानवगन्धर्वा यक्षाः पतगपन्नगाः । न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि ॥१-२०-
देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, पक्षी आणि सर्प हे सुद्धा रावणाला तोंड देऊ शकत नाहीत; मग माणसांनी युद्धात त्याचा सामना कसा करावा?
स तु वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि रावणः । तेन चाहं न शक्तोऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलैः ॥१-२०-
रावण युद्धात पराक्रमींची शक्ती स्वतःकडे खेचतो. म्हणून मी त्याच्याशी किंवा त्याच्या सैन्याशी लढू शकत नाही.
सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजैः । कथमप्यमरप्रख्यं संग्रामाणामकोविदम् ॥१-२०-
माझ्या स्वतःच्या शक्तीने किंवा माझ्या मुलांसह, हे श्रेष्ठ ऋषी, मी अमरासारख्या आणि युद्धात कुशल असलेल्या त्याचा कधीही सामना करू शकत नाही.
बालं मे तनयं ब्रह्मन् नैव दास्यामि पुत्रकम् । अथ कालोपमौ युद्धे सुतौ सुन्दोपसुन्दयोः ॥१-२०-
हे ब्राह्मण, माझा मुलगा अजून लहान आहे, मी तो मुलगा देणार नाही. जरी माझे दोन्ही मुले युद्धात सुंद आणि उपसुंदासारखे असली तरी मी त्यांना देणार नाही.
यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम् । मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ॥१-२०-
मारीच आणि सुबाहू हे यज्ञात विघ्न घालणारे, पराक्रमी आणि नीट शिकलेले आहेत; मी माझा मुलगा देणार नाही.
तयोरन्यतरं योद्धुं यास्यामि ससुहृद्गणः । अन्यथा त्वनुनेष्यामि भवन्तं सहबान्धवः ॥१-२०-
माझ्या मित्रांसह आणि आप्तांसह मी स्वतः त्यांच्यापैकी एकाशी लढायला जाईन; नाहीतर मी तुम्हाला आणि तुमच्या बंधूंना विनंती करीन.
इति नरपतिजल्पनात् द्विजेन्द्रं :::कुशिकसुतं सुमहान् विवेश मन्युः । सुहुत इव मखेऽग्निराज्यसिक्तः :::समभवदुज्ज्वलितो महर्षिवह्निः ॥१-२०-
राजाच्या या बोलांमुळे द्विजश्रेष्ठ कुशिकपुत्र विश्वामित्र यांच्या मनात मोठा राग पेटला. जणू यज्ञात तूप घातल्यावर अग्नी जसा प्रज्वलित होतो, तसा त्या महर्षींच्या रागाचा अग्नी भडकला.
thumb|एकविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील बालकांडातील एकविसावा सर्ग ऐका.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् । समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम् ॥१-२१-
त्या प्रेमळ शब्दांनी भरलेल्या बोल ऐकून, कौशिक ऋषी रागाने भरून गेले आणि त्यांनी राजाला उत्तर दिलं.
पूर्वमर्थं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुमिच्छसि । राघवाणामयुक्तोऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः ॥१-२१-
तुम्ही आधी दिलेलं वचन आता मोडायचं ठरवलंत; असं वागणं रघूंच्या घराण्याला आणि या कुलाला शोभत नाही.
यदीदं ते क्षमं राजन् गमिष्यामि यथागतम् । मिथ्याप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सुह्द्वृतः ॥१-२१-
राजा, जर हेच तुला योग्य वाटत असेल तर मी जसा आलो तसा परत जातो; काकुत्स्था, तू खोटं वचन दिलंस तरी सुखी रहा, आणि लोकांत चांगलं नाव मिळो.
तस्य रोषपरीतस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । चचाल वसुधा कृत्स्ना देवानां च भयं महत् ॥१-२१-
शहाण्या विश्वामित्र ऋषींना राग आल्यावर संपूर्ण पृथ्वी थरथरली आणि देवांना मोठा भयंकर वाटू लागला.
त्रस्तरूपं तु विज्ञाय जगत्सर्वं महानृषिः । नृपतिं सुव्रतो धीरो वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥१-२१-
संपूर्ण जग घाबरलेलं पाहून, धीरगंभीर आणि सत्यव्रती वसिष्ठ ऋषींनी राजाला सांगितलं.
इक्ष्वाकूणां कुले जातः साक्षाद् धर्म इवापरः । धृतिमान् सुव्रतः श्रीमान् न धर्मं हातुमर्हसि ॥१-२१-
इक्ष्वाकूंच्या घराण्यात जन्मलेला, तू जणू धर्माचाच अवतार आहेस; धीर, सत्यव्रती आणि तेजस्वी असलेल्या तुला धर्म सोडणं योग्य नाही.
त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मात्मा इति राघवः । स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व नाधर्मं वोढुमर्हसि ॥१-२१-
राघव हा तिन्ही लोकांत धर्मनिष्ठ म्हणून प्रसिद्ध आहे; म्हणून तू आपला धर्म पाळ, अधर्माचं ओझं घेऊ नकोस.
प्रतिश्रुत्य करिष्येति उक्तं वाक्यमकुर्वतः । इष्टापूर्तवधो भूयात् तस्माद् रामं विसर्जय ॥१-२१-
जो 'मी करीन' असं वचन देऊनही ते पाळत नाही, त्याच्या पुण्याचं आणि सत्कर्माचं नाश होतो; म्हणून रामाला पाठव.
कृतास्त्रमकृतास्त्रं वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसाः । गुप्तं कुशिकपुत्रेण ज्वलनेनामृतं यथा ॥१-२१-
त्याला अस्त्रविद्या येत असो वा नसो, राक्षस त्याचं काहीही वाईट करू शकणार नाहीत; कारण कुशिकपुत्र त्याचं रक्षण करतो, जसं अमृताचं रक्षण अग्नी करतो.
एष विग्रहवान् धर्म एष वीर्यवतां वरः । एष विद्याधिको लोके तपसश्च परायणम् ॥१-२१-
हा धर्माचा प्रत्यक्ष अवतार आहे, पराक्रमींमध्ये श्रेष्ठ आहे, विद्वत्तेत सर्वांपेक्षा पुढे आहे आणि तपश्चर्येला पूर्णपणे समर्पित आहे.
एषोऽस्त्रान् विविधान् वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । नैनमन्यः पुमान् वेत्ति न च वेत्स्यन्ति केचन ॥१-२१-
हा तिन्ही लोकांत, सर्व जिवंत आणि निर्जीव प्राण्यांमध्ये, विविध अस्त्रांचा जाणकार आहे; दुसरा कोणीही पुरुष ही अस्त्रं जाणत नाही आणि जाणणारही नाही.
न देवा नर्षयः केचिन्नामरा न च राक्षसाः । गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः ॥१-२१-
देव, ऋषी, अमर, राक्षस, श्रेष्ठ गंधर्व, यक्ष, किन्नर आणि मोठे सर्प — यांपैकी कुणालाही ही अस्त्रं माहीत नाहीत.
सर्वास्त्राणि कृशाश्वस्य पुत्राः परमधार्मिकाः । कौशिकाय पुरा दत्ता यदा राज्यं प्रशासति ॥१-२१-
कृशाश्वाच्या धर्मनिष्ठ मुलांनी सर्व अस्त्रं पूर्वी कौशिकाला दिली, जेव्हा तो राज्य करत होता.