मनुर् मनुष्यान् जनयत् कश्यपस्य महात्मनः । ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्राम् च मनुजर्षभ ॥३-१४-
महात्मा कश्यप यांच्या घरात मनुने माणसांना जन्म दिला—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियाः तथा । ऊरुभ्याम् जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्याम् शूद्रा इति श्रुतिः ॥३-१४-
त्याच्या तोंडातून ब्राह्मण जन्मले, छातीपासून क्षत्रिय, मांड्यांपासून वैश्य आणि पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाले—असे श्रुती सांगते.
सर्वान् पुण्य फलान् वृक्षान् अनला अपि व्यजायत । विनता च शुकी पौत्री कद्रूः च सुरसा स्वसा ॥३-१४-
तिने सर्व पुण्य फळ देणारे वृक्ष आणि अग्निहीन झाडेही निर्माण केली; विनता आणि शुकी या नातवंडे, तर कद्रू आणि सुरसा या बहिणी होत.
कद्रूर् नाग सहस्रम् तु विजज्ञे धरणीधरन् । द्वौ पुत्रौ विनतायाः तु गरुडो अरुण एव च ॥३-१४-
कद्रूने हजारो नागांना जन्म दिला, हे धरतीचे आधार; विनतेला दोन पुत्र झाले—गरुड आणि अरुण.
तस्मात् जातो अहम् अरुणात् संपातिः च मम अग्रजः । जटायुर् इति माम् विद्धि श्येनी पुत्रम् अरिंदम ॥३-१४-
अरुणापासून मी जन्मलो, आणि संपाति माझा मोठा भाऊ आहे; हे शत्रूंचा नाश करणारा, मला जाण, मी श्येनीचा पुत्र जटायू आहे.
सो अहम् वास सहायः ते भविष्यामि यदि इच्छसि । इदम् दुर्गम् हि कान्तारम् मृग राक्षस सेवितम् सीताम् च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥३-१४-
जर तुला हवे असेल तर मी इथे तुझा सोबती होईन; कारण हे घनदाट जंगल प्राणी आणि राक्षसांनी भरलेले आहे. तू आणि लक्ष्मण जाऊन असताना, मी सिता ताईचे रक्षण करीन.
जटायुषम् तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च सन्नतो अभवत् । पितुर् हि शुश्राव सखित्वम् आत्मवान् जटायुषा संकथितम् पुनः पुनः ॥३-१४-
राघवाने जटायूचे आदराने स्वागत केले, आनंदाने त्याला मिठी मारली आणि नम्रपणे वाकला; कारण वडिलांकडून त्याने जटायूशी असलेल्या मैत्रीबद्दल वारंवार ऐकले होते.
स तत्र सीताम् परिदाय मैथिलीम् सह एव तेन अतिबलेन पक्षिणा । जगाम ताम् पंचवटीम् सलक्ष्मणो रिपून् दिधक्षन् शलभान् इव अनलः ॥३-१४-
मग मैथिली सीतेला त्या बलाढ्य पक्ष्याच्या स्वाधीन करून, तो लक्ष्मणासह पंचवटीकडे निघाला, शत्रूंना जाळणाऱ्या आगीसारखा.
thumb|पञ्चदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे पञ्चदशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अरण्यकांडाचा पंधरावा सर्ग ऐका.
ततः पंचवटीम् गत्वा नाना व्याल मृगायुताम् । उवाच भ्रातरम् रामो लक्ष्मणम् दीप्त तेजसम् ॥३-१५-
नंतर पंचवटीमध्ये, जिथे अनेक सर्प आणि हरिण आहेत, रामाने आपल्या तेजस्वी लक्ष्मणाला असे सांगितले.
आगताः स्म यथा उद्दिष्टम् यम् देशम् मुनिः अब्रवीत् । अयम् पंचवटी देशः सौम्य पुष्पित काननः ॥३-१५-
आपण ज्या ठिकाणी येण्यास ऋषींनी सांगितले होते, तिथे आपण पोहोचलो आहोत; हेच ते पंचवटीचे फुलांनी बहरलेले वन, हे सौम्य.
सर्वतः चार्यताम् दृष्टिः कानने निपुणो हि असि । आश्रमः कतर अस्मिन् नः देशे भवति सम्मतः ॥३-१५-
तू जंगलात कुशल आहेस, म्हणून सर्वत्र नीट पाहा; आपल्यासाठी आश्रम कुठे बांधावा असे तुला कोणत्या जागी योग्य वाटते?
रमते यत्र वैदेही त्वम् अहम् चैव लक्ष्मण । तादृशो दृश्यताम् देशः संनिकृष्ट जलाशयः ॥३-१५-
लक्ष्मणा, अशी जागा शोध जिथे वैदेही, तू आणि मी आनंदाने राहू शकू, आणि जिथे पाण्याजवळ आहे.
वन रामण्यकम् यत्र जल रामण्यकम् तथा । संनिकृष्टम् च यस्मिन् तु समित् पुष्प कुश उदकम् ॥३-१५-
जिथे वन रमणीय आहे, पाणीही सुंदर आहे, आणि जिथे लाकूड, फुले, कुशा आणि पाणी जवळ मिळते.
एवम् उक्तः तु रामेण लक्मणः संयत अंजलिः । सीता समक्षम् काकुत्स्थम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥३-१५-
रामाने असे सांगितल्यावर, लक्ष्मणाने हात जोडून, सीतेसमोर काकुत्स्थाला हे शब्द सांगितले.
परवान् अस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्ष शतम् स्थिते । स्वयम् तु रुचिरे देशे क्रियताम् इति माम् वद ॥३-१५-
काकुत्स्था, तू इथे शंभर वर्षे राहिलास तरी मी तुझ्यावरच अवलंबून आहे; पण सुंदर जागी आश्रम बांधायला मला सांग.
सुप्रीतः तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महाद्युतिः । विमृशन् रोचयामास देशम् सर्व गुण अन्वितम् ॥३-१५-
लक्ष्मणाच्या बोलण्याने अत्यंत आनंदित झालेल्या तेजस्वी रामाने, सर्व गुणांनी युक्त असा एक जागा विचारपूर्वक निवडली.
स तम् रुचिरम् आक्रम्य देशम् आश्रम कर्मणि । हस्ते गृहीत्वा हस्तेन रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥३-१५-
तो रम्य असा आश्रमासाठी योग्य जागा पाहून, रामाने लक्ष्मणाचा हात हातात घेतला आणि त्याला बोलला.
अयम् देशः समः श्रीमान् पुष्पितैर् तरुभिर् वृतः । इह आश्रम पदम् सौम्य यथावत् कर्तुम् अर्हसि ॥३-१५-
ही जमीन सपाट आणि सुंदर आहे, फुलांनी बहरलेल्या झाडांनी वेढलेली आहे; येथे, सौम्य लक्ष्मणा, तू नीट आश्रम बांधावा.
इयम् आदित्य संकाशैः पद्मैः सुरभि गंधिभिः । अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्म शोभिता ॥३-१५-
इथे जवळच एक सुंदर कमळांनी शोभलेली, सूर्यासारखी चमकणारी, सुगंधी आणि रम्य अशी कमळाची तळी दिसते.
यथा आख्यातम् अगस्त्येन मुनिना भावितात्मना । इयम् गोदावरी रम्या पुष्पितैः तरुभिर् वृता ॥३-१५-
जशी पवित्र अंतःकरण असलेल्या अगस्त्य ऋषींनी सांगितले, हीच सुंदर गोदावरी आहे, जी फुलांनी बहरलेल्या झाडांनी वेढलेली आहे.
हंस कारण्डव आकीर्णा चक्रवाक उपशोभिता । न अतिदूरे न च आसन्ने मृग यूथ निपीडिता ॥३-१५-
ही तळी हंस, क्रौंच आणि चक्रवाक पक्ष्यांनी भरलेली आहे, ना फार दूर ना फार जवळ, आणि हरिणांच्या कळपांनी नेहमी वावरलेली आहे.
मयूर नादिता रम्याः प्रांशवो बहु कंदराः । दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैः तरुभिर् आवृताः ॥३-१५-
मोरांच्या आवाजाने निनादलेली, उंच आणि अनेक गुहांनी युक्त अशी रम्य डोंगररांगा फुलांनी बहरलेल्या झाडांनी आच्छादलेली दिसतात.
सालैः तालैः तमालैः च खर्जूरैः पनसैः द्रुमैः । नीवारैः तिनिशैः चैव पुन्नागैः च उपशोभिताः ॥३-१५-
त्या डोंगरांवर साल, ताड, तमाळ, खजूर, फणस, निवार, तिनिश आणि पुन्नाग अशा विविध झाडांनी शोभा आली आहे.
चूतैर् अशोकैः तिलकैः केतकैर् अपि चंपकैः । पुष्प गुल्म लता उपेतैः तैः तैः तरुभिर् आवृताः ॥३-१५-
आणि त्या डोंगरांवर आंबा, अशोक, तिलक, केतकी, चंपक, तसेच विविध फुलांच्या झुडुपांनी आणि वेलींनी डोंगर आच्छादले आहेत.
स्यन्दनैः चंदनैः नीपैः पर्णासैः लकुचैः अपि । धव अश्वकर्ण खदिरैः शमी किंशुक पाटलैः ॥३-१५-
तेथे रथ, चंदन, नीप, पर्णास, लाकुच, धव, अश्वकर्ण, खैर, शमी, किंशुक आणि पाटल अशी झाडेही आहेत.
इदम् पुण्यम् इदम् रम्यम् इदम् बहु मृग द्विजम् । इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धम् एतेन पक्षिणा ॥३-१५-
हे स्थान पवित्र, रम्य आणि अनेक पशुपक्ष्यांनी भरलेले आहे; येथे, सौमित्रा, आपण या पक्ष्यासह एकत्र राहू.
एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा । अचिरेण आश्रमम् भ्रातुः चकार सुमहाबलः ॥३-१५-
रामाने असे सांगितल्यावर, शत्रूंचा संहार करणारा आणि पराक्रमी लक्ष्मणाने लवकरच आपल्या भावासाठी आश्रम बांधला.
पर्णशालाम् सुविपुलाम् तत्र संघात मृत्तिकाम् । सुस्तंभाम् मस्करैर् दीर्घैः कृत वंशाम् सुशोभनाम् ॥३-१५-
तेथे त्याने मोठी, मातीने मजबूत केलेली, लांब बांबूंच्या खांबांनी आधारलेली आणि सुंदर अशी पर्णशाळा बांधली.
शमी शाखाभिः आस्तीर्य धृढ पाशावपाशितम् । कुश काश शरैः पर्णैः सुपरिच्छादिताम् तथा ॥३-१५-
शमीच्या फांद्या पसरून, त्या घट्ट बांधून, कुश, काश, गवत आणि पानांनी छान झाकलेली अशी पर्णशाळा तयार केली.