इहैकदा किल क्रूरो वातापिरपि चेल्वलः। भ्रातरौ सहितावास्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ
इथे कधीतरी, वातार्पी आणि इल्वल हे दोन भयंकर असुर, ब्राह्मणांचा वध करणारे, भाऊ म्हणून एकत्र राहत होते, असं सांगितलं जातं.
धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलः संस्कृतं वदन्। आमन्त्रयति विप्रान् स श्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः
इल्वल ब्राह्मणाचं रूप घेऊन, कपटाने बोलून, ब्राह्मणांना श्राद्धाच्या निमित्ताने बोलवत असे आणि निर्दयपणे त्यांची फसवणूक करत असे.
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम्। तान् द्विजान् भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा
मग आपल्या भावाचे अंतिम संस्कार करून, त्याला मेंढ्याच्या रूपात करून, त्याने त्या ब्राह्मणांना श्राद्धाच्या विधीनुसार जेवायला घातले.
ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत्। वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन्
ते ब्राह्मण जेवून झाले की, इल्वळाने मोठ्या आवाजात, 'वातापी, बाहेर ये!' असे म्हटले.
ततो भ्रातुर्वचः श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन्। भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत्
भावाचा आवाज ऐकून, मेंढ्यासारखा ओरडत वातापी त्या ब्राह्मणांच्या शरीरातून फाडून बाहेर पडला.
ब्राह्मणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः। विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः
अशा प्रकारे, त्या रूप बदलणाऱ्या मांसाहारी राक्षसांनी हजारो ब्राह्मणांना एकत्र ठार केले.
अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा। अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः
मग देवांच्या विनंतीवरून, महर्षी अगस्त्यांनी त्या श्राद्धाचा अनुभव घेतला आणि त्या महा-असुराला खाऊन टाकले.
ततः सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तेऽवनेजनम्। भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलः समभाषत
नंतर 'सर्व काही पूर्ण झाले' असे सांगून, हात धुण्यासाठी पाणी देऊन, इल्वळाने आपल्या भावाला, 'बाहेर ये!' असे पुन्हा हाक मारली.
स तदा भाषमाणं तु भ्रातरं विप्रघातिनम्। अब्रवीत् प्रहसन् धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः
त्यावेळी, तो ब्राह्मणहंता भाऊ हाक मारत असताना, बुद्धिमान आणि श्रेष्ठ मुनी अगस्त्य हसत म्हणाले.
कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः। भ्रातुस्तु मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम्
'जो तुझा मेंढ्याच्या रूपातील राक्षस भाऊ माझ्या पोटात जाऊन यमाच्या घरी गेला, तो आता कसा बाहेर येईल?'
अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रितम्। प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः
मग हे शब्द ऐकून, ज्यात भावाचा मृत्यू सूचित झाला, त्या निशाचराने रागाने त्या मुनीवर हल्ला करण्यास सुरुवात केली.
सोऽभ्यद्रवद् द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा। चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः
तो ब्राह्मणश्रेष्ठावर धावून गेला, पण तेजस्वी मुनीने डोळ्यांतून जणू अग्नीप्रमाणे त्याला जाळून नष्ट केले.
तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः। विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम्
हा त्या भावाचा आश्रम आहे, जो तलाव आणि वनाने शोभलेला आहे, जिथे ब्राह्मणांवर दया म्हणून हे कठीण कार्य केले गेले.
एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह। रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालोऽभ्यवर्तत
अशी कथा सांगत असताना, सौमित्रासह रामाच्या समोर सूर्य मावळला आणि संध्याकाळ झाली.
उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि। प्रविवेशाश्रमपदं तमृषिं चाभ्यवादयत्
नियमाप्रमाणे भावासोबत संध्याकाळची पूजा करून, तो आश्रमात गेला आणि त्या ऋषींना नमस्कार केला.
सम्यक्प्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः। न्यवसत् तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च
त्या ऋषींनी रामाचे योग्य स्वागत केले. मग राम तिथेच ती रात्र राहिला आणि मुळे-फळे खाल्ली.
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामुदिते रविमण्डले। भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः
ती रात्र संपली आणि सूर्य उगवल्यावर, रामाने अगस्त्यांच्या भावाला निरोप घेतला.
अभिवादये त्वां भगवन् सुखमस्म्युषितो निशाम्। आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम्
'भगवंत, मी आपल्याला नमस्कार करतो. मी रात्र सुखाने घालवली. आता मी आपल्याला निरोप घेतो; मी आपल्या मोठ्या भावाला, माझ्या गुरुला भेटायला जात आहे.'
गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः। यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन्
'जाऊ शकतोस' असे त्याने सांगितल्यावर, रघुनंदन दिलेल्या मार्गाने जात, ते वन पाहत पुढे निघाला.
नीवारान् पनसान् सालान् वञ्जुलांस्तिनिशांस्तथा। चिरिबिल्वान् मधूकांश्च बिल्वानथ च तिन्दुकान्
त्याने तिथे वन्य तांदूळ, फणस, साल वृक्ष, वंजुळ, तिनिश, चिरिबिल्व, मधूक, बेल आणि तिंडूळाची झाडे पाहिली.
पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिरुपशोभितान्। ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान्
रामाने तिथे शेकडो रानातील झाडे पाहिली, जी फुलांनी डवरलेल्या वेलींनी सुंदर दिसत होती.
हस्तिहस्तैर्विमृदितान् वानरैरुपशोभितान्। मत्तैः शकुनिसङ्घैश्च शतशः प्रतिनादितान्
काही झाडे हत्तींच्या सोंडेने तुडवली गेली होती, काही माकडांमुळे उजळून गेली होती, आणि शेकडो झाडांवर मदमस्त पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने आसमंत दुमदुमत होता.
ततोऽब्रवीत् समीपस्थं रामो राजीवलोचनः। पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्
मग कमळासारख्या डोळ्यांचा राम, मागून येणाऱ्या, शौर्यवान आणि सौख्य वाढवणाऱ्या लक्ष्मणाला म्हणाला.
स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः। आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः
झाडांची पाने तुकतुकीत आहेत, जनावरं आणि पक्षी शांत आहेत, आणि इथे फार दूर नाही, त्या महान ऋषींचे आश्रम आहे, ज्यांचे मन निर्मळ आहे.
अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा। आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः
ज्याच्या स्वतःच्या कृत्यांमुळे 'अगस्त्य' म्हणून जगात प्रसिद्ध असलेला, थकलेल्या लोकांचा थकवा दूर करणारा त्यांचा आश्रम इथे दिसतो आहे.
प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः। प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः
हे जंगल दाट धुराने भरलेले आहे, झाडांच्या सालीच्या माळांनी सजलेले आहे, शांत हरिणांच्या कळपांनी गजबजलेले आहे, आणि वेगवेगळ्या पक्ष्यांच्या आवाजाने निनादत आहे.
निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया। दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा
ज्याने जगाच्या कल्याणासाठी मृत्यूला जोराने आवरले, आणि आपल्या पुण्यकर्मांनी दक्षिण दिशा सुरक्षित केली.
तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद् यस्य राक्षसैः। दिगियं दक्षिणा त्रासाद् दृश्यते नोपभुज्यते
हा त्यांचा आश्रम आहे, ज्याच्या सामर्थ्यामुळे राक्षसांना दक्षिण दिशा फक्त दिसते, पण ते तिथे राहू शकत नाहीत.
यदाप्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा। तदाप्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः
ज्यावेळी या पुण्यवानाने ही दिशा जिंकली, त्यावेळीपासून रात्री हिंडणारे सर्व प्राणी शांत आणि वैररहित झाले.
नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा। प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः
ही दक्षिण दिशा त्या भगवंताच्या नावाने ओळखली जाते, ती तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे आणि क्रूरकर्म्यांना जिंकता येत नाही.