कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद् देशादपाक्रमे । न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव ॥१-१९-
श्रमित आणि निराश होऊन मी त्या ठिकाणाहून निघून जातो; पण राजन, मला कधीही राग येत नाही.
तथाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते । स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१९-
परिस्थिती अशी आहे की, व्रत अशाच प्रकारे चालते आणि शापही सुटत नाही. राजसिंहा, तू मला तुझा सत्यपराक्रमी पुत्र राम द्यावा.
काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि । शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा ॥१-१९-
कावळ्याच्या पंखासारखे केस असलेला, धाडसी आणि ज्येष्ठ असा राम मला द्यावा. माझ्या दिव्य तेजाने त्याचे रक्षण होईल आणि तो समर्थ आहे.
राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने । श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः ॥१-१९-
तो राक्षसांचा नाश करील आणि मी त्याला अनेक प्रकारचे कल्याण देईन, यात शंका नाही.
त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति । न च तौ राममासाद्य शक्तौ स्थातुं कथञ्चन ॥१-१९-
त्याच्या पराक्रमामुळे त्याची कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरली जाईल, आणि ते दोघे रामासमोर टिकू शकत नाहीत.
न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् । वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ ॥१-१९-
रघुकुलातील रामाशिवाय दुसरा कोणीही त्या दोघांना मारू शकत नाही; ते आपल्या सामर्थ्यावर गर्विष्ठ आहेत आणि काळाच्या फेऱ्यात अडकले आहेत.
रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः । न च पुत्रगतं स्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव ॥१-१९-
राजसिंहा, ते दोघे महान आत्मा रामच्या बरोबरीचे नाहीत; आणि राजन, पुत्रावरचा स्नेह तुला अडथळा ठरू देऊ नकोस.
अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ । अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१९-
मी तुला वचन देतो, ते दोन्ही राक्षस मारले जातील. मी रामाला, सत्यपराक्रमी आणि महात्मा म्हणून ओळखतो.
वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः । यदि ते धर्मलाभं च यशश्च परमं भुवि ॥१-१९-
महातेजस्वी वसिष्ठ आणि इथे तपश्चर्येत स्थिर असलेले सर्वजण रामाला ओळखतात. जर तुला धर्म आणि पृथ्वीवर मोठे यश हवे असेल—
स्थिरमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि । यद्यभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः ॥१-१९-
राजेंद्र, तुला जर खंबीरपणा हवा असेल तर, मंत्र्यांनी परवानगी दिली तर माझ्या रामाला मला दे.
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय । अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि ॥१-१९-
वसिष्ठ आणि इतर सर्व सल्लागारांनी मान्यता दिल्यावर, तुला तुझ्या आवडत्या पण आसक्ती नसलेल्या मुलाला — रामाला — मला द्यायला हवं.
दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम् । नात्येति कालो यज्ञस्य यथायं मम राघव ॥१-१९-
यज्ञाचा काळ दहा रात्रींचा आहे. राघवा, मी सांगितल्याप्रमाणे, कमळासारख्या डोळ्यांचा राम यज्ञाच्या वेळेपेक्षा जास्त उशीर करणार नाही.
विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामतिः । स तन्निशम्य राजेन्द्रो विश्वामित्रवचः शुभम् ॥१-१९-
महातेजस्वी आणि बुद्धिमान विश्वामित्र तिथे शांत झाला. विश्वामित्राचे ते शुभ वचन ऐकून राजाधिराजाने—
शोकेन महताविष्टश्चचाल च मुमोह च । लब्धसंज्ञस्तदोत्थाय व्यषीदत भयान्वितः ॥१-१९-
मोठ्या दुःखाने भरून तो थरथरला आणि बेशुद्ध झाला. शुद्धीवर येऊन भीतीने आणि काळजीने तो उठला.
इति हृदयमनोविदारणं :::मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान् । नरपतिरभवन्महान् महात्मा :::व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥१-१९-
मुनिंचे ते हृदय आणि मन विदीर्ण करणारे वचन ऐकून, तो महान आणि मोठ्या मनाचा राजा व्याकुळ झाला आणि आपल्या जागेवरून हलला.
thumb|विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे विंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील विसावा सर्ग ऐका.
तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् । मुहूर्तमिव निःसंज्ञः संज्ञावानिदमब्रवीत् ॥१-२०-
विश्वामित्रांचे बोल ऐकून, सिंहासारखा राजा काही क्षण बेशुद्ध झाला. शुद्धीवर येऊन त्याने असे सांगितले—
ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचनः । न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसैः ॥१-२०-
माझा राम, कमळासारखे डोळे असलेला, अजून सोळा वर्षांचाही नाही. मला तो राक्षसांशी लढायला योग्य वाटत नाही.
इयमक्षौहिणी सेना यस्याहं पतिरीश्वरः । अनया सहितो गत्वा योद्धाहं तैर्निशाचरैः ॥१-२०-
ही माझी अक्षौहिणी सेना आहे, ज्याचा मी स्वामी आहे. या सैन्यासह मी जाऊन त्या निशाचरांशी लढेन.
इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेऽस्त्रविशारदाः । योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि ॥१-२०-
हे माझे सेवक शूर आणि पराक्रमी आहेत, शस्त्रविद्येत निपुण आहेत. हे राक्षसांशी लढायला योग्य आहेत, तू रामाला घेऊ नकोस.
अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि । यावत् प्राणान् धरिष्यामि तावद् योत्स्ये निशाचरैः ॥१-२०-
मीच धनुष्य घेऊन युद्धाच्या अग्रभागी तुझी रक्षा करीन. माझ्यात प्राण असेपर्यंत मी त्या निशाचरांशी लढत राहीन.
निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता । अहं तत्र गमिष्यामि न रामं नेतुमर्हसि ॥१-२०-
तुझी व्रतपूर्ती कोणत्याही अडथळ्याशिवाय आणि सुरक्षित होईल. मी तिथे येईन, तू रामाला घेऊ नकोस.
बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम् । न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारदः ॥१-२०-
तो अजून लहान आहे, त्याला विद्या शिकायची बाकी आहे. त्याला शक्ती-अशक्तीचे ज्ञान नाही, शस्त्रविद्याही नाही, आणि युद्धातही तो पारंगत नाही.
न चासौ रक्षसां योग्यः कूटयुद्धा हि राक्षसाः । विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे ॥१-२०-
तो राक्षसांशी लढायला योग्य नाही, कारण राक्षस कपटाने लढतात. रामाशिवाय मी एक क्षणही राहू शकत नाही.
जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि । यदि वा राघवं ब्रह्मन् नेतुमिच्छसि सुव्रत ॥१-२०-
मुनिश्रेष्ठा, रामाशिवाय मला जगणंच शक्य नाही. पण, ब्रह्मन्, जर तुला राघवाला घेऊन जायचंच असेल—
चतुरङ्गसमायुक्तं मया सह च तं नय । षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक ॥१-२०-
तर मग मला आणि चतुरंग सैन्याला सोबत घेऊन जा. कौशिक, मी आधीच साठ हजार वर्षांचा आहे.
कृच्छ्रेणोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि । चतुर्णामात्मजानां हि प्रीतिः परमिका मम ॥१-२०-
हा राम मला फार कष्टाने मिळाला आहे, म्हणून तू रामाला घेऊ नकोस. माझ्या चार मुलांमध्ये रामावरच माझं सर्वात जास्त प्रेम आहे.
ज्येष्ठे धर्मप्रधानेच न रामं नेतुमर्हसि । किंवीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च के च ते ॥१-२०-
ज्येष्ठ आणि धर्मनिष्ठ रामाला तू घेऊन जाऊ नकोस. त्या राक्षसांची शक्ती काय आहे, ते कोणाचे पुत्र आहेत आणि ते कोण आहेत हे सांग.
कथं प्रमाणाः के चैतान् रक्षन्ति मुनिपुंगव । कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् ॥१-२०-
त्यांची ताकद किती आहे, त्यांना कोण सांभाळतो, हे मला सांग, हे श्रेष्ठ ऋषी. रामाने त्या राक्षसांचा कसा सामना करावा हेही सांग.
मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन् मया वा कूटयोधिनाम् । सर्वं मे शंस भगवन् कथं तेषां मया रणे ॥१-२०-
मी माझ्या सैन्याने किंवा कपटी योद्ध्यांनी त्यांचा सामना करावा का, हे भगवंत, कृपया मला सगळं सांग. युद्धात त्यांना कसं तोंड द्यावं हे सांग.