यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च। न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः
तो मुळे आणि फळे गोळा करायला जिथे जाई, तिथे तो कधीही ती तलवार न घेता गेला नाही; तो नेहमी तिचे रक्षण करण्यातच लक्ष देत असे.
नित्यं शस्त्रं परिवहन् क्रमेण स तपोधनः। चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम्
नेहमी शस्त्र जवळ बाळगत असताना, त्या तपस्वीची वृत्ती हळूहळू कठोर झाली आणि त्याने तपश्चर्येचा निर्धार सोडला.
ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः। तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः
मग तो ऋषी, हिंसेत रमणारा, निष्काळजी आणि अधर्माच्या मार्गाला लागलेला, त्या शस्त्राच्या संगतीमुळे नरकात गेला.
एवमेतत् पुरावृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम्। अग्निसंयोगवद्धेतुः शस्त्रसंयोग उच्यते
पूर्वी असंच घडलं होतं, हे शस्त्र वापरण्याचं कारण आहे; जसं अग्नीला कारण असतं, तसं शस्त्र वापरण्यालाही कारण असतं असं मानलं जातं.
स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां तु शिक्षये। न कथंचन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया
माझ्या प्रेमामुळे आणि आदरामुळे मी तुला आठवण करून देतो आणि शिकवतो: धनुष्य घेतल्यावर असं कधीच करू नकोस.
बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान् दण्डकाश्रितान्। अपराधं विना हन्तुं लोको वीर न मंस्यते
दुष्मनी किंवा अपराध नसताना दंडक वनात राहणाऱ्या राक्षसांना मारणं, हे वीर, जग मान्य करणार नाही.
क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम्। धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम्
वनात असलेल्या, संयमी आणि वीर क्षत्रियांना धनुष्य घेऊन फक्त एकच कर्तव्य आहे — दुःखी लोकांचं रक्षण करणं.
क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च। व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम्
शस्त्र कुठे आणि वन कुठे? क्षत्रियाचं कर्तव्य कुठे आणि तपस्या कुठे? हे सगळं आमच्याकडून एकत्र झालं आहे; देशाचा धर्म पाळावा.
कदर्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात्। पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि
शस्त्राचा सराव केल्याने मनात नीचपणा आणि कलुषता येते; परत अयोध्येला गेल्यावर तू पुन्हा क्षत्रियाचं कर्तव्य पार पाडशील.
अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रूश्वशुरयोर्मम। यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः
जर तू राज्याचा त्याग करून ऋषीसारखा राहिला असतास, तर माझ्या सासू-सासऱ्यांशी माझं प्रेम कधीही संपलं नसतं.
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम्। धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत्
धर्मापासून संपत्ती मिळते, धर्मापासून सुख मिळतं; धर्मानेच सर्व काही मिळतं — हे जग धर्मावरच टिकून आहे.
आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः। प्राप्तये निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभते सुखम्
स्वतःला वेगवेगळ्या नियमांनी आणि प्रयत्नांनी शिस्त लावून, कुशलतेने धर्म मिळवावा लागतो; फक्त सुख उपभोगून खऱ्या अर्थाने सुख मिळत नाही.
नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने। सर्वं तु विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यामपि तत्त्वतः
हे सौम्य, नेहमी मन शुद्ध ठेव आणि या तपोवनात धर्माचं पालन कर; तुला तीनही लोकांचा खरा अर्थ माहिती आहे.
स्त्रीचापलादेतदुपाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः। विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद् रोचते तत् कुरु माचिरेण
हे सगळं मला स्त्रीच्या चंचलतेमुळे मिळालं; तुझ्यासारख्या व्यक्तीला धर्म शिकवायला कोण समर्थ आहे? बुद्धीने आणि भावासोबत विचार करून जे तुला योग्य वाटेल ते त्वरीत कर.
thumb|दशमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे दशमः सर्गः ॥३-
आता दहावा सर्ग ऐका.
वाक्यमेतत् तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया। श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ जानकीम्
वैदेहीने पतीभक्तीने हे शब्द बोलले; ते ऐकून धर्मात स्थित असलेल्या रामाने जानकीला उत्तर दिलं.
हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः। कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे
हे देवी, तू हिताचं, प्रेमळ आणि कुलीनपणाला शोभणारं, धर्म जाणणाऱ्या जनकात्मजेला साजेसं बोललीस.
किं नु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः। क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति
हे देवी, मी काय सांगू, जेव्हा तूच म्हणालीस: 'क्षत्रियांकडे धनुष्य असतं, म्हणजे कुणाचाही आर्त आवाज उमटू नये.'
ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः। मां सीते स्वयमागम्य शरण्यं शरणं गताः
दंडकारण्यातले, व्रतस्थ असलेले ते ऋषी, सिता, स्वतः माझ्याकडे आले आणि मला शरण गेले.
वसन्तः कालकालेषु वने मूलफलाशनाः। न लभन्ते सुखं भीरु राक्षसैः क्रूरकर्मभिः
ऋतूनुसार वनात राहून, मूळ-फळ खात, हे ऋषी राक्षसांच्या क्रूर कृत्यांमुळे सुखी राहू शकत नाहीत, हे भीरू.
भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः। ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः
दंडकारण्यात राहणाऱ्या साधूंना भयंकर राक्षस, जे माणसाचं मांस खातात, ते जिवंतपणी गिळून टाकतात.
अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः। मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम्
त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी मला सांगितलं, 'आम्ही तुझ्यावर विश्वास ठेवतो.' त्यांच्या तोंडून हे शब्द ऐकून मी—
कृत्वा वचनशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम्। प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा तु ममातुला
त्यांचं बोलणं लक्षपूर्वक ऐकून मी असं म्हटलं, 'माझ्यावर कृपा करा; माझ्या मनात मोठी लाज आहे.'
यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः। किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ
अशा ब्राह्मणांनी माझ्याकडे पाहुणे म्हणून येऊन बसल्यावर, मी त्यांच्या समोर विचारलं, 'मी काय करू?'
अर्दिताः स्म भृशं राम भवान् नस्तत्र रक्षतु। होमकाले तु सम्प्राप्ते पर्वकालेषु चानघ
राम, आम्ही फारच त्रासलेलो आहोत; तिथे तू आमचं रक्षण कर. विशेषतः होमाच्या वेळी आणि सणासुदीच्या दिवशी, हे निष्पापा,
धर्षयन्ति सुदुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः। राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम्
मांस खाणारे, फारच भयंकर राक्षस आम्हाला त्रास देतात. तपश्चर्येला वाहिलेल्या साधूंना हे राक्षस छळतात.
गतिं मृगयमाणानां भवान् नः परमा गतिः। कामं तपःप्रभावेण शक्ता हन्तुं निशाचरान्
आम्हाला मार्ग दाखवणारा तूच आमचा खरा आधार आहेस. आम्ही तपाच्या बळावर राक्षसांचा नाश करू शकतो,
चिरार्जितं न चेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम्। बहुविघ्नं तपो नित्यं दुश्चरं चैव राघव
पण आम्ही आमचं खूप वर्षांनी मिळवलेलं तप मोडायचं नाही असं ठरवलंय. हे राघव, तप नेहमीच अनेक अडचणींनी भरलेलं आणि कठीण असतं.
तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः। तदर्द्यमानान् रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः
म्हणूनच, राक्षस आमच्यावर अत्याचार करत असले तरी आम्ही त्यांना शाप देत नाही. दंडकारण्यात राहणारे हे साधू राक्षसांनी त्रासलेले आहेत.
रक्ष नस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने। मया चैतद्वचः श्रुत्वा कात्स्न्र्येन परिपालनम्
तू आणि तुझा भाऊ मिळून आमचं रक्षण करा, कारण आम्ही या जंगलात तुझ्या आधारावर आहोत. मी हे सगळं बोलणं ऐकलं,