प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम्। ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम्
हे वीर, दंडकारण्यात राहणाऱ्या ऋषींच्या रक्षणासाठी आणि युद्धात राक्षसांचा संहार करण्याची प्रतिज्ञा तू केली आहेस.
एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम्। प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः
याच कारणासाठी, तू आपल्या भावासोबत धनुष्यबाण घेऊन दंडकारण्यात गेलास, म्हणून तुझी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे.
ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः। त्वद्धृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम्
मग, तुला निघताना पाहून माझे मन काळजीने भरून गेले; तुझ्या जाण्याचा विचार करताना, मी नेमके काय हिताचे आहे याचा विचार करत राहिले.
नहि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान् प्रति। कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम
हे वीर, तुझे दंडकारण्यात जाणे मला आवडत नाही; त्याचे कारण मी सांगते, माझे बोलणे ऐक.
त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः। दृष्ट्वा वनचरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शरव्ययम्
तू धनुष्यबाण हातात घेऊन भावासोबत वनात गेलास; तेथील सर्व वनवासी पाहून, कृपया त्यांच्यावर बाणांचा वापर करू नकोस.
क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च। समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम्
क्षत्रियांना धनुष्य हे अग्नीच्या इंधनासारखे असते; ते जवळ असताना त्यांची शक्ति आणि तेज खूप वाढते.
पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवान् शुचिः। कस्मिंश्चिदभवत् पुण्ये वने रतमृगद्विजे
पूर्वी, हे महाबाहू, एक तपस्वी, सत्यप्रिय आणि पवित्र पुरुष एका पवित्र वनात, हरिण आणि पक्ष्यांच्या सहवासात रमणारा राहत होता.
तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः। खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृक्
त्याच्या तपश्चर्येला अडथळा आणण्यासाठी, शचीपती इंद्र योद्ध्याचा वेष घेऊन, हातात तलवार घेऊन त्या आश्रमात आला.
तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः। स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः
त्या आश्रमात, ती उत्तम तलवार ठेवली गेली; तो तपस्वी पवित्र तप करत असताना, ती तलवार ठेवण्याच्या नियमाने त्याला दिली गेली.
स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः। वने तु विचरत्येव रक्षन् प्रत्ययमात्मनः
ते शस्त्र मिळाल्यावर, तो तपस्वी त्याची राखण करण्यात मग्न झाला; वनात फिरताना, तो स्वतःवर विश्वास ठेवून त्या तलवारीचे रक्षण करत होता.
यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च। न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः
तो मुळे आणि फळे गोळा करायला जिथे जाई, तिथे तो कधीही ती तलवार न घेता गेला नाही; तो नेहमी तिचे रक्षण करण्यातच लक्ष देत असे.
नित्यं शस्त्रं परिवहन् क्रमेण स तपोधनः। चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम्
नेहमी शस्त्र जवळ बाळगत असताना, त्या तपस्वीची वृत्ती हळूहळू कठोर झाली आणि त्याने तपश्चर्येचा निर्धार सोडला.
ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः। तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः
मग तो ऋषी, हिंसेत रमणारा, निष्काळजी आणि अधर्माच्या मार्गाला लागलेला, त्या शस्त्राच्या संगतीमुळे नरकात गेला.
एवमेतत् पुरावृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम्। अग्निसंयोगवद्धेतुः शस्त्रसंयोग उच्यते
पूर्वी असंच घडलं होतं, हे शस्त्र वापरण्याचं कारण आहे; जसं अग्नीला कारण असतं, तसं शस्त्र वापरण्यालाही कारण असतं असं मानलं जातं.
स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां तु शिक्षये। न कथंचन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया
माझ्या प्रेमामुळे आणि आदरामुळे मी तुला आठवण करून देतो आणि शिकवतो: धनुष्य घेतल्यावर असं कधीच करू नकोस.
बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान् दण्डकाश्रितान्। अपराधं विना हन्तुं लोको वीर न मंस्यते
दुष्मनी किंवा अपराध नसताना दंडक वनात राहणाऱ्या राक्षसांना मारणं, हे वीर, जग मान्य करणार नाही.
क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम्। धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम्
वनात असलेल्या, संयमी आणि वीर क्षत्रियांना धनुष्य घेऊन फक्त एकच कर्तव्य आहे — दुःखी लोकांचं रक्षण करणं.
क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च। व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम्
शस्त्र कुठे आणि वन कुठे? क्षत्रियाचं कर्तव्य कुठे आणि तपस्या कुठे? हे सगळं आमच्याकडून एकत्र झालं आहे; देशाचा धर्म पाळावा.
कदर्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात्। पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि
शस्त्राचा सराव केल्याने मनात नीचपणा आणि कलुषता येते; परत अयोध्येला गेल्यावर तू पुन्हा क्षत्रियाचं कर्तव्य पार पाडशील.
अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रूश्वशुरयोर्मम। यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः
जर तू राज्याचा त्याग करून ऋषीसारखा राहिला असतास, तर माझ्या सासू-सासऱ्यांशी माझं प्रेम कधीही संपलं नसतं.
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम्। धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत्
धर्मापासून संपत्ती मिळते, धर्मापासून सुख मिळतं; धर्मानेच सर्व काही मिळतं — हे जग धर्मावरच टिकून आहे.
आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः। प्राप्तये निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभते सुखम्
स्वतःला वेगवेगळ्या नियमांनी आणि प्रयत्नांनी शिस्त लावून, कुशलतेने धर्म मिळवावा लागतो; फक्त सुख उपभोगून खऱ्या अर्थाने सुख मिळत नाही.
नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने। सर्वं तु विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यामपि तत्त्वतः
हे सौम्य, नेहमी मन शुद्ध ठेव आणि या तपोवनात धर्माचं पालन कर; तुला तीनही लोकांचा खरा अर्थ माहिती आहे.
स्त्रीचापलादेतदुपाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः। विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद् रोचते तत् कुरु माचिरेण
हे सगळं मला स्त्रीच्या चंचलतेमुळे मिळालं; तुझ्यासारख्या व्यक्तीला धर्म शिकवायला कोण समर्थ आहे? बुद्धीने आणि भावासोबत विचार करून जे तुला योग्य वाटेल ते त्वरीत कर.
thumb|दशमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे दशमः सर्गः ॥३-
आता दहावा सर्ग ऐका.
वाक्यमेतत् तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया। श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ जानकीम्
वैदेहीने पतीभक्तीने हे शब्द बोलले; ते ऐकून धर्मात स्थित असलेल्या रामाने जानकीला उत्तर दिलं.
हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः। कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे
हे देवी, तू हिताचं, प्रेमळ आणि कुलीनपणाला शोभणारं, धर्म जाणणाऱ्या जनकात्मजेला साजेसं बोललीस.
किं नु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः। क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति
हे देवी, मी काय सांगू, जेव्हा तूच म्हणालीस: 'क्षत्रियांकडे धनुष्य असतं, म्हणजे कुणाचाही आर्त आवाज उमटू नये.'
ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः। मां सीते स्वयमागम्य शरण्यं शरणं गताः
दंडकारण्यातले, व्रतस्थ असलेले ते ऋषी, सिता, स्वतः माझ्याकडे आले आणि मला शरण गेले.
वसन्तः कालकालेषु वने मूलफलाशनाः। न लभन्ते सुखं भीरु राक्षसैः क्रूरकर्मभिः
ऋतूनुसार वनात राहून, मूळ-फळ खात, हे ऋषी राक्षसांच्या क्रूर कृत्यांमुळे सुखी राहू शकत नाहीत, हे भीरू.