पात्रभूतोऽसि मे विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥१-१८-
'ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुम्ही माझ्या पूजेचे पात्र आहात. सुदैवाने तुम्ही आलेत, मान देणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहात. आज माझे जन्म सफल झाले आणि जीवनही सार्थक झाले.'
यस्माद् विप्रेन्द्रमद्राक्षं सुप्रभाता निशा मम । पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः ॥१-१८-
'कारण मी ब्राह्मणश्रेष्ठाला पाहिले, त्यामुळे माझी रात्र शुभ झाली. पूर्वी तुम्ही राजर्षी म्हणून प्रसिद्ध होता, तपामुळे तुमचे तेज वाढले.'
ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया । तदद्भुतमभूद् विप्र पवित्रं परमं मम ॥१-१८-
'आता तुम्ही ब्रह्मर्षी पदाला पोहोचलात आणि माझ्या अनेक प्रकारे पूजेचे पात्र झाला आहात. हे माझ्यासाठी अद्भुत आणि अत्यंत पावन घडले आहे, ब्राह्मणश्रेष्ठा.'
शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव संदर्शनात् प्रभो । ब्रूहि यत् प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति ॥१-१८-
'प्रभो, तुमच्या दर्शनाने मी शुभ क्षेत्रात आलो आहे. तुम्ही कोणत्या कार्यासाठी आला आहात, ते मला सांगा.'
इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थं परिवृद्धये । कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि सुव्रत ॥१-१८-
'माझ्यावर कृपा व्हावी आणि तुमच्या कार्यात मी मदत करावी अशी माझी इच्छा आहे. व्रतस्थ ऋषी, तुम्ही कोणतीही शंका न ठेवता तुमचे कार्य मला सांगावे.'
कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान् मम । मम च अयमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज । तवागमनजः कृत्स्नो धर्मश्चानुत्तमो द्विज ॥१-१८-
मी सर्व कार्यांचा कर्ता असलो तरी, तुम्हीच माझे दैवत आहात. हे ब्राह्मण, तुमच्या येण्यामुळे मला हा मोठा लाभ झाला आहे आणि सर्वश्रेष्ठ धर्मही तुमच्यामुळेच प्राप्त झाला आहे.
इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं :::श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् । प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः :::परमऋषिः परमं जगाम हर्षम् ॥१-१८-
आत्मसंयमी ऋषीने नम्रतेने आणि हृदयाला आनंद देणारे हे शब्द ऐकून, ज्यांची कीर्ती आणि गुण सर्वत्र प्रसिद्ध आहेत, त्या महान ऋषीच्या मनात अत्यंत आनंद भरून आला.
thumb|एकोनविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील एकोणविसावा सर्ग ऐका.
तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम् । हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥१-१९-
राजसिंहाच्या अद्भुत आणि सविस्तर वचनांचे ऐकून, तेजस्वी आणि पराक्रमी विश्वामित्रांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि त्यांनी बोलायला सुरुवात केली.
सदृशं राजशार्दूल तवैवं भुवि नान्यतः । महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिनः ॥१-१९-
राजसिंहा, असा योग्य वर्तन फक्त तुझ्यासारख्या महान वंशात जन्मलेल्या आणि वसिष्ठ नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या राजासाठीच शोभून दिसतो; पृथ्वीवर दुसऱ्या कोणासाठी नाही.
यत्तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् । कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रवः ॥१-१९-
राजसिंहा, माझ्या मनात असलेले हे कार्य तुच पूर्ण करावे, आणि दिलेला शब्द पाळावा.
अहं नियममातिष्ठे सिद्ध्यर्थं पुरुषर्षभ । तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ कामरूपिणौ ॥१-१९-
पुरुषश्रेष्ठा, मी सिद्धीसाठी व्रताचे पालन करतो; पण दोन राक्षस, जे इच्छेनुसार रूप बदलू शकतात, ते माझ्या कार्यात अडथळा आणतात.
व्रते तु बहुशश्चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाविमौ । मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ॥१-१९-
हे व्रत अनेकदा पार पडल्यानंतर आणि शेवटी पूर्ण होण्याच्या वेळी, मारीच आणि सुबाहू हे दोन्ही बलवान आणि कुशल राक्षस येतात.
तौ मांसरुधिरौघेण वेदिं तामभ्यवर्षताम् । अवधूते तथाभूते तस्मिन् नियमनिश्चये ॥१-१९-
ते दोघे वेदीवर मांस आणि रक्ताचा वर्षाव करतात, त्यामुळे व्रत अपवित्र होते आणि त्याची पूर्णता थांबते.
कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद् देशादपाक्रमे । न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव ॥१-१९-
श्रमित आणि निराश होऊन मी त्या ठिकाणाहून निघून जातो; पण राजन, मला कधीही राग येत नाही.
तथाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते । स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१९-
परिस्थिती अशी आहे की, व्रत अशाच प्रकारे चालते आणि शापही सुटत नाही. राजसिंहा, तू मला तुझा सत्यपराक्रमी पुत्र राम द्यावा.
काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि । शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा ॥१-१९-
कावळ्याच्या पंखासारखे केस असलेला, धाडसी आणि ज्येष्ठ असा राम मला द्यावा. माझ्या दिव्य तेजाने त्याचे रक्षण होईल आणि तो समर्थ आहे.
राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने । श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः ॥१-१९-
तो राक्षसांचा नाश करील आणि मी त्याला अनेक प्रकारचे कल्याण देईन, यात शंका नाही.
त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति । न च तौ राममासाद्य शक्तौ स्थातुं कथञ्चन ॥१-१९-
त्याच्या पराक्रमामुळे त्याची कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरली जाईल, आणि ते दोघे रामासमोर टिकू शकत नाहीत.
न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् । वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ ॥१-१९-
रघुकुलातील रामाशिवाय दुसरा कोणीही त्या दोघांना मारू शकत नाही; ते आपल्या सामर्थ्यावर गर्विष्ठ आहेत आणि काळाच्या फेऱ्यात अडकले आहेत.
रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः । न च पुत्रगतं स्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव ॥१-१९-
राजसिंहा, ते दोघे महान आत्मा रामच्या बरोबरीचे नाहीत; आणि राजन, पुत्रावरचा स्नेह तुला अडथळा ठरू देऊ नकोस.
अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ । अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१९-
मी तुला वचन देतो, ते दोन्ही राक्षस मारले जातील. मी रामाला, सत्यपराक्रमी आणि महात्मा म्हणून ओळखतो.
वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः । यदि ते धर्मलाभं च यशश्च परमं भुवि ॥१-१९-
महातेजस्वी वसिष्ठ आणि इथे तपश्चर्येत स्थिर असलेले सर्वजण रामाला ओळखतात. जर तुला धर्म आणि पृथ्वीवर मोठे यश हवे असेल—
स्थिरमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि । यद्यभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः ॥१-१९-
राजेंद्र, तुला जर खंबीरपणा हवा असेल तर, मंत्र्यांनी परवानगी दिली तर माझ्या रामाला मला दे.
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय । अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि ॥१-१९-
वसिष्ठ आणि इतर सर्व सल्लागारांनी मान्यता दिल्यावर, तुला तुझ्या आवडत्या पण आसक्ती नसलेल्या मुलाला — रामाला — मला द्यायला हवं.
दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम् । नात्येति कालो यज्ञस्य यथायं मम राघव ॥१-१९-
यज्ञाचा काळ दहा रात्रींचा आहे. राघवा, मी सांगितल्याप्रमाणे, कमळासारख्या डोळ्यांचा राम यज्ञाच्या वेळेपेक्षा जास्त उशीर करणार नाही.
विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामतिः । स तन्निशम्य राजेन्द्रो विश्वामित्रवचः शुभम् ॥१-१९-
महातेजस्वी आणि बुद्धिमान विश्वामित्र तिथे शांत झाला. विश्वामित्राचे ते शुभ वचन ऐकून राजाधिराजाने—
शोकेन महताविष्टश्चचाल च मुमोह च । लब्धसंज्ञस्तदोत्थाय व्यषीदत भयान्वितः ॥१-१९-
मोठ्या दुःखाने भरून तो थरथरला आणि बेशुद्ध झाला. शुद्धीवर येऊन भीतीने आणि काळजीने तो उठला.
इति हृदयमनोविदारणं :::मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान् । नरपतिरभवन्महान् महात्मा :::व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥१-१९-
मुनिंचे ते हृदय आणि मन विदीर्ण करणारे वचन ऐकून, तो महान आणि मोठ्या मनाचा राजा व्याकुळ झाला आणि आपल्या जागेवरून हलला.
thumb|विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे विंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील विसावा सर्ग ऐका.