स विद्धो न्यस्य वैदेहीं शूलमुद्यम्य राक्षसः। अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धस्तदा रामं सलक्ष्मणम्
जखमी झाल्यावर राक्षसाने वैदेहीला खाली ठेवली, मोठ्या रागाने शूल उचलून राम आणि लक्ष्मणावर तुटून पडला.
स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम्। प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः
तो मोठ्याने गर्जना करत, इंद्राच्या ध्वजासारखं शूल घेऊन उभा राहिला आणि त्या वेळी त्याचं तोंड उघडं होतं, जणू मृत्यूच समोर उभा आहे.
अथ तौ भ्रातरौ दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः। विराधे राक्षसे तस्मिन् कालान्तकयमोपमे
तेव्हा त्या दोन्ही भावांनी प्रखर बाणांचा वर्षाव त्या विराध नावाच्या राक्षसावर केला, जो काळाच्या शेवटी येणाऱ्या मृत्यूसारखा भासला.
स प्रहस्य महारौद्रः स्थित्वाजृम्भत राक्षसः। जृम्भमाणस्य ते बाणाः कायान्निष्पेतुराशुगाः
तो अत्यंत भयंकर राक्षस मोठ्याने हसला, जागेवर उभा राहिला आणि तोंड उघडून आळस दिला; त्याच्या आळस देतानाच ते वेगवान बाण त्याच्या अंगातून बाहेर पडले.
स्पर्शात् तु वरदानेन प्राणान् संरोध्य राक्षसः। विराधः शूलमुद्यम्य राघवावभ्यधावत
त्याला मिळालेल्या वरामुळे बाणांचा स्पर्श होऊनही विराध राक्षसाने आपला श्वास आवळून धरला आणि मग मोठा भाला उचलून राघवांकडे धाव घेतली.
तच्छूलं वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमम्। द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वरः
शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने त्या आकाशात वीजेसारखा चमकणारा आणि ज्वाळेसारखा प्रखर असलेला भाला दोन बाणांनी छेदून टाकला.
तद् रामविशिखैश्छिन्नं शूलं तस्यापतद् भुवि। पपाताशनिना छिन्नं मेरोरिव शिलातलम्
रामाच्या बाणांनी छेदलेला तो भाला जमिनीवर कोसळला, जणू काही वीजेने फोडलेला मेरू पर्वताचा कडा खाली पडावा.
तौ खड्गौ क्षिप्रमुद्यम्य कृष्णसर्पाविवोद्यतौ। तूर्णमापेततुस्तस्य तदा प्रहरतां बलात्
तेव्हा त्या दोघांनी पटकन तलवारी उचलल्या, जणू काळ्या सापांसारख्या चमकत होत्या, आणि मग जोरात त्याच्यावर हल्ला करण्यासाठी धावले.
स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिगृह्य तौ। अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत
त्या भयंकर राक्षसाने, जरी तो जोरात मार खात होता, तरीही त्या दोन्ही नरसिंहांना आपल्या भुजांनी घट्ट पकडले आणि हलता न येणारे असतानाही त्यांना घेऊन निघायचा प्रयत्न केला.
तस्याभिप्रायमाज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। वहत्वयमलं तावत् पथानेन तु राक्षसः
त्याचा हेतू ओळखून रामाने लक्ष्मणाला सांगितले, 'हा राक्षस आपल्याला जिथे न्यायचा तिथे नेऊ दे.'
यथा चेच्छति सौमित्रे तथा वहतु राक्षसः। अयमेव हि नः पन्था येन याति निशाचरः
राम म्हणाला, 'सौमित्रा, हा राक्षस जसा हवे तसे आपल्याला घेऊन जाऊ दे, कारण जिथे हा निशाचर जातो, तोच आपला मार्ग आहे.'
स तु स्वबलवीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः। बालाविव स्कन्धगतौ चकारातिबलोद्धतः
मग त्या निशाचराने आपल्या बलावर आणि सामर्थ्यावर भरवसा ठेवून, मोठ्या गर्वाने त्यांना जणू लहान मुले खांद्यावर बसवावीत तसे उचलले.
तावारोप्य ततः स्कन्धं राघवौ रजनीचरः। विराधो विनदन् घोरं जगामाभिमुखो वनम्
त्याने दोन्ही राघवांना आपल्या खांद्यावर बसवून, भयंकर गर्जना करत, विराध तो रात्रभर हिंडणारा राक्षस सरळ जंगलात गेला.
वनं महामेघनिभं प्रविष्टो द्रुमैर्महद्भिर्विविधैरुपेतम्। नानाविधैः पक्षिकुलैर्विचित्रं शिवायुतं व्यालमृगैर्विकीर्णम्
तो मोठ्या काळ्या मेघासारख्या घनदाट जंगलात शिरला, जिथे विविध मोठ्या झाडांनी, अनेक प्रकारच्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी, शुभ प्राण्यांनी आणि वन्य जनावरांनिशी तसेच सर्पांनी ते जंगल भरलेले होते.
thumb|चतुर्थः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील चौथा सर्ग ऐका.
ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ। उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाभुजौ
काकुत्स वंशातील, बलवान भुजांचे ते दोन्ही रघुवंशीयांना विराधाने उचलून नेताना पाहून, सीतेने त्यांना घट्ट धरून मोठ्याने हंबरडा फोडला.
एष दाशरथी रामः सत्यवाञ्छीलवान् शुचिः। रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः
हा दशरथपुत्र राम आहे, सत्यवचन आणि उत्तम आचार असलेला, शुद्ध अंतःकरणाचा; हा आणि लक्ष्मण, या दोघांना भयंकर रूप असलेल्या राक्षसाने उचलून नेले आहे.
मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूलद्वीपिनस्तथा। मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम
वाघ आणि बिबटे मला खातील; राक्षसश्रेष्ठा, मला सोड! काकुत्स वंशीयांनो, तुम्हाला माझा नमस्कार.
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह। रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः
मग सौमित्र लक्ष्मणाने त्या राक्षसाचा डावा हात मोडला आणि रामाने जोरात त्याचा उजवा हात मोडून टाकला.
स भग्नबाहुः संविग्नः पपाताशु विमूर्च्छितः। धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः
दोन्ही हात मोडले गेलेला, मेघासारखा दिसणारा तो राक्षस घाबरून, शुद्ध हरपून, वीजेने फोडलेल्या डोंगरासारखा जमिनीवर कोसळला.
मुष्टिभिर्बाहुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम्। उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः
राम आणि लक्ष्मण यांनी त्या राक्षसाला मुठी, हात आणि पायांनी जबरदस्त मार दिला आणि पुन्हा पुन्हा उचलून जमिनीवर आपटले.
स विद्धौ बहुभिर्बाणैः खड्गाभ्यां च परिक्षतः। निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः
अनेक बाणांनी भोसकला गेला, तलवारीने जखमी झाला, आणि जमिनीवर अनेकदा चिरडला गेला तरीसुद्धा तो राक्षस मरला नाही.
तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम्। भयेष्वभयदः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्
तो राक्षस पर्वतासारखा अचल आणि मारण्यास अशक्य आहे हे पाहून, संकटात धैर्य देणारा, तेजस्वी राम म्हणाला—
तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते। शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे
हे पुरुषसिंहा, या राक्षसाला तपश्चर्येच्या सामर्थ्यामुळे युद्धात शस्त्रांनी जिंकता येणार नाही; आपण त्याला पुरून टाकू या.
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण। वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः
हे लक्ष्मण, या भयंकर आणि बलाढ्य राक्षसासाठी, जो उग्र हत्तीप्रमाणे आहे, या जंगलात मोठा खड्डा खोद.
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति। तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान्
रामाने लक्ष्मणाला 'खड्डा खोद' असे सांगितल्यानंतर, तो वीर राम विराधाचा गळा पायाने दाबून त्याला आवरू लागला.
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः। इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम्
राघवाने आदराने सांगितलेले शब्द ऐकून, राक्षस विराधाने पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या काकुत्स्थ रामाला असे म्हटले—
हतोऽहं पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै। मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ
हे पुरुषसिंहा, इंद्रासारखी शक्ती असलेल्या तुझ्या हातून मी मारला गेलो; पण पूर्वी मोहामुळे मी तुला ओळखू शकलो नाही.
कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया। वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः
हे कौसल्येचे सुपुत्र राम, आता मी तुला ओळखले आहे; आणि या महाभाग वैदेही व कीर्तीमान लक्ष्मणालाही ओळखले आहे.
अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम्। तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि
मी एका शापामुळे या भयंकर राक्षसाच्या देहात आलो; मी तुंबुरू नावाचा गंधर्व आहे, वैश्रवणाने मला शाप दिला होता.