तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम्। पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः
त्या जळत्या तोंडाच्या राक्षसाला, मोठ्या तेजाचा आणि इक्ष्वाकू कुळातला रामाने विचारल्यावर उत्तर दिलं.
तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम्। हन्त वक्ष्यामि ते राजन् निबोध मम राघव
मग विराधाने सत्यवीर्य असलेल्या रामाला सांगितलं, "राजा, मी तुला सांगतो, ऐक राघवा."
पुत्रः किल जवस्याहं माता मम शतह्रदा। विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः
"मी जवा नावाच्या राक्षसाचा मुलगा आहे, माझी आई शतह्रदा आहे. पृथ्वीवरील सर्व राक्षस मला विराध असं म्हणतात."
तपसा चाभिसम्प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा। शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च
"तपस्येने मला ब्रह्मदेवाच्या कृपेने वर मिळाले आहेत; या जगात मला कुठल्याही शस्त्राने मारता येत नाही, छेदता किंवा भेदता येत नाही."
उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम्। त्वरमाणौ पलायेथां न वां जीवितमाददे
"ही स्त्री सोडून द्या आणि जसे आलात तसे दोघंही पटकन पळून जा; नाहीतर मी तुमचं प्राण घेईन."
तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः। राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसम्
रामाने, रागाने डोळे लाल करून, त्या विकृत आणि दुष्ट मनाच्या विराध राक्षसाला उत्तर दिलं:
क्षुद्र धिक् त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम्। रणे प्राप्स्यसि संतिष्ठ न मे जीवन् विमोक्ष्यसे
"अरे नीच, तुझ्यावर शरम वाटते! तू इतका हलका आहेस, मृत्यूच शोधतोयस. युद्धात उभा राहा, माझ्या हातून जिवंत सुटणार नाहीस."
ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशितान् शरान्। सुशीघ्रमभिसंधाय राक्षसं निजघान ह
मग रामाने धनुष्य सजवलं आणि तीक्ष्ण बाण पटकन लावून राक्षसावर सोडले.
धनुषा ज्यागुणवता सप्त बाणान् मुमोच ह। रुक्मपुङ्खान् महावेगान् सुपर्णानिलतुल्यगान्
त्याने सजवलेल्या धनुष्यावरून सात सुवर्णपंखांचे, गरुडाच्या वाऱ्यासारखे वेगवान बाण सोडले.
ते शरीरं विराधस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः। निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः
ते बाण, मोरपिसांच्या वस्त्रातील विराधाच्या अंगात घुसून, रक्ताने माखून, अग्नीप्रमाणे चमकत जमिनीवर पडले.
स विद्धो न्यस्य वैदेहीं शूलमुद्यम्य राक्षसः। अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धस्तदा रामं सलक्ष्मणम्
जखमी झाल्यावर राक्षसाने वैदेहीला खाली ठेवली, मोठ्या रागाने शूल उचलून राम आणि लक्ष्मणावर तुटून पडला.
स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम्। प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः
तो मोठ्याने गर्जना करत, इंद्राच्या ध्वजासारखं शूल घेऊन उभा राहिला आणि त्या वेळी त्याचं तोंड उघडं होतं, जणू मृत्यूच समोर उभा आहे.
अथ तौ भ्रातरौ दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः। विराधे राक्षसे तस्मिन् कालान्तकयमोपमे
तेव्हा त्या दोन्ही भावांनी प्रखर बाणांचा वर्षाव त्या विराध नावाच्या राक्षसावर केला, जो काळाच्या शेवटी येणाऱ्या मृत्यूसारखा भासला.
स प्रहस्य महारौद्रः स्थित्वाजृम्भत राक्षसः। जृम्भमाणस्य ते बाणाः कायान्निष्पेतुराशुगाः
तो अत्यंत भयंकर राक्षस मोठ्याने हसला, जागेवर उभा राहिला आणि तोंड उघडून आळस दिला; त्याच्या आळस देतानाच ते वेगवान बाण त्याच्या अंगातून बाहेर पडले.
स्पर्शात् तु वरदानेन प्राणान् संरोध्य राक्षसः। विराधः शूलमुद्यम्य राघवावभ्यधावत
त्याला मिळालेल्या वरामुळे बाणांचा स्पर्श होऊनही विराध राक्षसाने आपला श्वास आवळून धरला आणि मग मोठा भाला उचलून राघवांकडे धाव घेतली.
तच्छूलं वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमम्। द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वरः
शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने त्या आकाशात वीजेसारखा चमकणारा आणि ज्वाळेसारखा प्रखर असलेला भाला दोन बाणांनी छेदून टाकला.
तद् रामविशिखैश्छिन्नं शूलं तस्यापतद् भुवि। पपाताशनिना छिन्नं मेरोरिव शिलातलम्
रामाच्या बाणांनी छेदलेला तो भाला जमिनीवर कोसळला, जणू काही वीजेने फोडलेला मेरू पर्वताचा कडा खाली पडावा.
तौ खड्गौ क्षिप्रमुद्यम्य कृष्णसर्पाविवोद्यतौ। तूर्णमापेततुस्तस्य तदा प्रहरतां बलात्
तेव्हा त्या दोघांनी पटकन तलवारी उचलल्या, जणू काळ्या सापांसारख्या चमकत होत्या, आणि मग जोरात त्याच्यावर हल्ला करण्यासाठी धावले.
स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिगृह्य तौ। अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत
त्या भयंकर राक्षसाने, जरी तो जोरात मार खात होता, तरीही त्या दोन्ही नरसिंहांना आपल्या भुजांनी घट्ट पकडले आणि हलता न येणारे असतानाही त्यांना घेऊन निघायचा प्रयत्न केला.
तस्याभिप्रायमाज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। वहत्वयमलं तावत् पथानेन तु राक्षसः
त्याचा हेतू ओळखून रामाने लक्ष्मणाला सांगितले, 'हा राक्षस आपल्याला जिथे न्यायचा तिथे नेऊ दे.'
यथा चेच्छति सौमित्रे तथा वहतु राक्षसः। अयमेव हि नः पन्था येन याति निशाचरः
राम म्हणाला, 'सौमित्रा, हा राक्षस जसा हवे तसे आपल्याला घेऊन जाऊ दे, कारण जिथे हा निशाचर जातो, तोच आपला मार्ग आहे.'
स तु स्वबलवीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः। बालाविव स्कन्धगतौ चकारातिबलोद्धतः
मग त्या निशाचराने आपल्या बलावर आणि सामर्थ्यावर भरवसा ठेवून, मोठ्या गर्वाने त्यांना जणू लहान मुले खांद्यावर बसवावीत तसे उचलले.
तावारोप्य ततः स्कन्धं राघवौ रजनीचरः। विराधो विनदन् घोरं जगामाभिमुखो वनम्
त्याने दोन्ही राघवांना आपल्या खांद्यावर बसवून, भयंकर गर्जना करत, विराध तो रात्रभर हिंडणारा राक्षस सरळ जंगलात गेला.
वनं महामेघनिभं प्रविष्टो द्रुमैर्महद्भिर्विविधैरुपेतम्। नानाविधैः पक्षिकुलैर्विचित्रं शिवायुतं व्यालमृगैर्विकीर्णम्
तो मोठ्या काळ्या मेघासारख्या घनदाट जंगलात शिरला, जिथे विविध मोठ्या झाडांनी, अनेक प्रकारच्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी, शुभ प्राण्यांनी आणि वन्य जनावरांनिशी तसेच सर्पांनी ते जंगल भरलेले होते.
thumb|चतुर्थः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील चौथा सर्ग ऐका.
ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ। उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाभुजौ
काकुत्स वंशातील, बलवान भुजांचे ते दोन्ही रघुवंशीयांना विराधाने उचलून नेताना पाहून, सीतेने त्यांना घट्ट धरून मोठ्याने हंबरडा फोडला.
एष दाशरथी रामः सत्यवाञ्छीलवान् शुचिः। रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः
हा दशरथपुत्र राम आहे, सत्यवचन आणि उत्तम आचार असलेला, शुद्ध अंतःकरणाचा; हा आणि लक्ष्मण, या दोघांना भयंकर रूप असलेल्या राक्षसाने उचलून नेले आहे.
मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूलद्वीपिनस्तथा। मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम
वाघ आणि बिबटे मला खातील; राक्षसश्रेष्ठा, मला सोड! काकुत्स वंशीयांनो, तुम्हाला माझा नमस्कार.
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह। रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः
मग सौमित्र लक्ष्मणाने त्या राक्षसाचा डावा हात मोडला आणि रामाने जोरात त्याचा उजवा हात मोडून टाकला.
स भग्नबाहुः संविग्नः पपाताशु विमूर्च्छितः। धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः
दोन्ही हात मोडले गेलेला, मेघासारखा दिसणारा तो राक्षस घाबरून, शुद्ध हरपून, वीजेने फोडलेल्या डोंगरासारखा जमिनीवर कोसळला.