कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण। या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी
हे लक्ष्मण, कैकेयीने आजच सगळं साध्य केलं, जिला राज्य मिळालं तरी समाधान नाही, जी फक्त आपल्या मुलाच्या हितासाठी दूरदृष्टी ठेवते.
ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम्। अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम
जिच्यामुळे मी, सर्वांना प्रिय असलेला, वनात पाठवला गेलो; आज ती माझी मधली आई तिची इच्छा पूर्ण झालेली आहे.
परस्पर्शात् तु वैदेह्या न दुःखतरमस्ति मे। पितुर्विनाशात् सौमित्रे स्वराज्य हरणात् तथा
सौमित्रा, वैदेहीला दुसऱ्याने स्पर्श करणं हेच मला सर्वात जास्त दुःखद आहे; वडिलांचं निधन किंवा स्वतःचं राज्य गमावणंही त्यापेक्षा कमी वेदनादायक आहे.
इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुतः। अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन्
काकुत्स्थ असं बोलत असताना, अश्रू आणि दुःखानं त्याचा आवाज दाटला; तेव्हा लक्ष्मण संतापून, जणू आवरलेला नाग फुसफुसतो तसा, उत्तर देऊ लागला.
अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः। मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे
तू सर्व जीवांचं रक्षण करणारा आहेस, इंद्रासारखा, जरी तू एकटा दिसतोस. काकुत्स्था, मी तुझा सेवक असताना तुला दु:ख कशाचं आहे?
शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः। विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम्
आज माझ्या रागाने सुटलेल्या बाणाने विराध राक्षस मारला जाईल, त्याचं प्राण निघून जाईल आणि त्याचं रक्त जमिनीवर सांडेल.
राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह। तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले
राज्याच्या इच्छेने मला भरतावर जो राग आला होता, तो राग मी आता विराधावर ओततो, जसं इंद्र पर्वतावर वज्र फेकतो.
मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान् महोरसि। व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततश्च महीं विघूर्णितः
माझ्या भुजबलाच्या वेगाने सुटलेला मोठा बाण त्याच्या विशाल छातीवर जाऊन लागो, त्याचं प्राण त्याच्या देहातून वेगळं होवो आणि मग तो जमिनीवर लोळत पडो.
thumb|तृतीयः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील तिसरा सर्ग ऐका.
अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन् वनम्। पृच्छतो मम हि ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः
तेव्हा विराधाने पुन्हा मोठ्या आवाजात विचारलं, "सांगा, तुम्ही दोघं कोण आहात आणि कुठे चालला आहात?"
तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम्। पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः
त्या जळत्या तोंडाच्या राक्षसाला, मोठ्या तेजाचा आणि इक्ष्वाकू कुळातला रामाने विचारल्यावर उत्तर दिलं.
तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम्। हन्त वक्ष्यामि ते राजन् निबोध मम राघव
मग विराधाने सत्यवीर्य असलेल्या रामाला सांगितलं, "राजा, मी तुला सांगतो, ऐक राघवा."
पुत्रः किल जवस्याहं माता मम शतह्रदा। विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः
"मी जवा नावाच्या राक्षसाचा मुलगा आहे, माझी आई शतह्रदा आहे. पृथ्वीवरील सर्व राक्षस मला विराध असं म्हणतात."
तपसा चाभिसम्प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा। शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च
"तपस्येने मला ब्रह्मदेवाच्या कृपेने वर मिळाले आहेत; या जगात मला कुठल्याही शस्त्राने मारता येत नाही, छेदता किंवा भेदता येत नाही."
उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम्। त्वरमाणौ पलायेथां न वां जीवितमाददे
"ही स्त्री सोडून द्या आणि जसे आलात तसे दोघंही पटकन पळून जा; नाहीतर मी तुमचं प्राण घेईन."
तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः। राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसम्
रामाने, रागाने डोळे लाल करून, त्या विकृत आणि दुष्ट मनाच्या विराध राक्षसाला उत्तर दिलं:
क्षुद्र धिक् त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम्। रणे प्राप्स्यसि संतिष्ठ न मे जीवन् विमोक्ष्यसे
"अरे नीच, तुझ्यावर शरम वाटते! तू इतका हलका आहेस, मृत्यूच शोधतोयस. युद्धात उभा राहा, माझ्या हातून जिवंत सुटणार नाहीस."
ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशितान् शरान्। सुशीघ्रमभिसंधाय राक्षसं निजघान ह
मग रामाने धनुष्य सजवलं आणि तीक्ष्ण बाण पटकन लावून राक्षसावर सोडले.
धनुषा ज्यागुणवता सप्त बाणान् मुमोच ह। रुक्मपुङ्खान् महावेगान् सुपर्णानिलतुल्यगान्
त्याने सजवलेल्या धनुष्यावरून सात सुवर्णपंखांचे, गरुडाच्या वाऱ्यासारखे वेगवान बाण सोडले.
ते शरीरं विराधस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः। निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः
ते बाण, मोरपिसांच्या वस्त्रातील विराधाच्या अंगात घुसून, रक्ताने माखून, अग्नीप्रमाणे चमकत जमिनीवर पडले.
स विद्धो न्यस्य वैदेहीं शूलमुद्यम्य राक्षसः। अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धस्तदा रामं सलक्ष्मणम्
जखमी झाल्यावर राक्षसाने वैदेहीला खाली ठेवली, मोठ्या रागाने शूल उचलून राम आणि लक्ष्मणावर तुटून पडला.
स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम्। प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः
तो मोठ्याने गर्जना करत, इंद्राच्या ध्वजासारखं शूल घेऊन उभा राहिला आणि त्या वेळी त्याचं तोंड उघडं होतं, जणू मृत्यूच समोर उभा आहे.
अथ तौ भ्रातरौ दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः। विराधे राक्षसे तस्मिन् कालान्तकयमोपमे
तेव्हा त्या दोन्ही भावांनी प्रखर बाणांचा वर्षाव त्या विराध नावाच्या राक्षसावर केला, जो काळाच्या शेवटी येणाऱ्या मृत्यूसारखा भासला.
स प्रहस्य महारौद्रः स्थित्वाजृम्भत राक्षसः। जृम्भमाणस्य ते बाणाः कायान्निष्पेतुराशुगाः
तो अत्यंत भयंकर राक्षस मोठ्याने हसला, जागेवर उभा राहिला आणि तोंड उघडून आळस दिला; त्याच्या आळस देतानाच ते वेगवान बाण त्याच्या अंगातून बाहेर पडले.
स्पर्शात् तु वरदानेन प्राणान् संरोध्य राक्षसः। विराधः शूलमुद्यम्य राघवावभ्यधावत
त्याला मिळालेल्या वरामुळे बाणांचा स्पर्श होऊनही विराध राक्षसाने आपला श्वास आवळून धरला आणि मग मोठा भाला उचलून राघवांकडे धाव घेतली.
तच्छूलं वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमम्। द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वरः
शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने त्या आकाशात वीजेसारखा चमकणारा आणि ज्वाळेसारखा प्रखर असलेला भाला दोन बाणांनी छेदून टाकला.
तद् रामविशिखैश्छिन्नं शूलं तस्यापतद् भुवि। पपाताशनिना छिन्नं मेरोरिव शिलातलम्
रामाच्या बाणांनी छेदलेला तो भाला जमिनीवर कोसळला, जणू काही वीजेने फोडलेला मेरू पर्वताचा कडा खाली पडावा.
तौ खड्गौ क्षिप्रमुद्यम्य कृष्णसर्पाविवोद्यतौ। तूर्णमापेततुस्तस्य तदा प्रहरतां बलात्
तेव्हा त्या दोघांनी पटकन तलवारी उचलल्या, जणू काळ्या सापांसारख्या चमकत होत्या, आणि मग जोरात त्याच्यावर हल्ला करण्यासाठी धावले.
स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिगृह्य तौ। अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत
त्या भयंकर राक्षसाने, जरी तो जोरात मार खात होता, तरीही त्या दोन्ही नरसिंहांना आपल्या भुजांनी घट्ट पकडले आणि हलता न येणारे असतानाही त्यांना घेऊन निघायचा प्रयत्न केला.
तस्याभिप्रायमाज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। वहत्वयमलं तावत् पथानेन तु राक्षसः
त्याचा हेतू ओळखून रामाने लक्ष्मणाला सांगितले, 'हा राक्षस आपल्याला जिथे न्यायचा तिथे नेऊ दे.'