स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना । राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता ।। २.११८.
सीते, मला असं ऐकायला आलं आहे की, या यशस्वी राघवाने तुला स्वयंवरात जिंकून घेतलं.
तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि । यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ।। २.११८.
मैतिली, मला ती गोष्ट सविस्तर ऐकायची आहे; जशी तुला अनुभवली तशी पूर्णपणे मला सांग.
एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् । श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम् ।। २.११८.
असं म्हटल्यावर, सीतेने त्या धर्मनिष्ठ स्त्रीला 'ऐका' असं सांगून ती गोष्ट सांगायला सुरुवात केली.
मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित् । क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायत: शास्ति मेदिनीम् ।। २.११८.
मिथिलाचा पराक्रमी राजा, जनक नावाचा, धर्माची जाण असलेला होता; तो क्षत्रिय धर्मात रमलेला आणि न्यायाने राज्य चालवत असे.
तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षत: क्षेत्रमण्डलम् । अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपते: सुता ।। २.११८.
त्याने स्वतः नांगर हातात घेऊन शेतात नांगरताना, असं म्हणतात की, मी त्या भूमीतून फोडून वर आले—राजाची कन्या म्हणून.
स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्पर: । पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितो ऽभवत् ।। २.११८.
मी मातीने माखलेली आणि ढेकळ उडवत असताना, राजा जनक मला पाहून आश्चर्यचकित झाला.
अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम् । ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातित: ।। २.११८.
अपत्य नसतानाही, प्रेमापोटी त्याने मला स्वतःच्या मांडीवर घेतलं आणि 'ही माझी मुलगी आहे' असं म्हणत माझ्यावर आपुलकी उधळली.
अन्तरिक्षे च वागुक्ता प्रति मा ऽमानुषी किल । एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव ।। २.११८.
आणि आकाशातून, मानव नसलेली एक वाणी ऐकू आली—'राजा, हे खरं आहे; धर्माने ही तुझी कन्या आहे.'
तत: प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिप: । अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिप: ।। २.११८.
मग माझे वडील, मिथिलाधिपती, धर्मात्मा राजा, खूप आनंदित झाले आणि मला मिळाल्यामुळे त्यांना मोठं भाग्य लाभलं.
दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा । तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ।। २.११८.
त्या पुण्यवान मोठ्या देवीला मला दिलं गेलं होतं. तिच्या मायाळूपणामुळे आणि आईसारख्या जिव्हाळ्यामुळे तिने मला खूप सन्मान दिला, जपलं.
पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता । चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधन: ।। २.११८.
माझं वय लग्नासाठी योग्य झालंय हे पाहून, आणि संपत्ती गेल्यामुळे व इतर अडचणींमुळे माझ्या वडिलांना मोठी काळजी वाटू लागली.
सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् । प्रधर्षणमवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ।। २.११८.
या जगात, मुलगी असलेल्या वडिलांना—ती मुलगी कितीही चांगली किंवा साधारण असो—जर तिचं योग्य ठिकाणी लग्न झालं नाही, तर इंद्रासारख्या बलाढ्य राजालाही अपमान सहन करावा लागतो.
तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिव: । चिन्तार्णवगत: पारं नाससादाप्लवो यथा ।। २.११८.
तो अपमान जवळ येतोय असं पाहून, राजाला इतकी चिंता वाटली की तो जणू काही खोल पाण्यात अडकून किनारा गाठू शकत नाही, तसा झाला.
अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन् । सदृशं चानुरूपं च महीपाल: पतिं मम ।। २.११८.
मी स्त्रीच्या उदरातून जन्मलेली नाही हे माहीत असल्यामुळे, माझ्या वडिलांनी खूप विचार केला, पण कोणताही योग्य आणि साजेसा वर सापडला नाही.
तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम् । स्वयं वरं तनूजाया: करिष्यामीति धीमत: ।। २.११८.
सतत विचार करत असताना, त्या बुद्धिमान राजाच्या मनात असं ठरलं की, 'आपल्या मुलीचा स्वयंवर करावा.'
महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना । दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ ।। २.११८.
त्यांच्या मोठ्या यज्ञात, वरुण या महान देवतेने आनंदाने त्यांना एक दिव्य धनुष्य आणि न संपणारे बाणांचे दोन तूणीर दिले.
असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् । तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपा: ।। २.११८.
ते धनुष्य इतकं जड होतं की, माणसांनी कितीही प्रयत्न केला तरी हलवता येत नव्हतं; राजे तर ते वाकवू शकतील, असं स्वप्नातही शक्य नव्हतं.
तद्धनु: प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना । समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान् ।। २.११८.
माझ्या वडिलांनी ते धनुष्य मिळवल्यावर, नेहमी सत्य बोलणाऱ्या त्यांच्या वाणीने सर्व राजांच्या उपस्थितीत जाहीर केलं—
इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं य: कुरुते नर: । तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशय: ।। २.११८.
'जो कोणी हे धनुष्य उचलून, त्यावर प्रत्यंचा चढवेल, त्यालाच माझी मुलगी पत्नी म्हणून मिळेल—यात शंका नाही.'
तच्च दृष्ट्वा धनु: श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम् । अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने ।। २.११८.
ते पर्वतासारखं जड आणि उत्तम धनुष्य पाहून, सर्व राजांनी वंदन करून, ते उचलता न आल्यामुळे परत गेले.
सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो ऽयं महाद्युति: । विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागत: । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राम: सत्यपराक्रम: ।। २.११८.
खूप काळानंतर, हा तेजस्वी राघव, विश्वामित्रांसोबत, यज्ञ पाहायला आला. त्याच्यासोबत त्याचा भाऊ लक्ष्मणही होता, जो नेहमी सत्य आणि शौर्याने वागतो.
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजित: । प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।। २.११८.
तेथे, धर्मनिष्ठ आणि माझ्या वडिलांनी सन्मानित केलेले विश्वामित्र, माझ्या वडिलांना राम आणि लक्ष्मण या दोन्ही भावांबद्दल सांगू लागले.
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकांक्षिणौ । धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम् ।। २.११८.
'हे दोघं दशरथांचे पुत्र धनुष्य पाहण्याची इच्छा बाळगतात; राजपुत्र रामाला ते दिव्य धनुष्य दाखवा,' असं विश्वामित्रांनी सांगितलं.
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनु: समुपानयत् । निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य स वीर्य्यवान् ।। २.११८.
त्यामुळे, त्या ऋषींच्या सांगण्यावरून, माझ्या वडिलांनी ते धनुष्य आणलं; आणि त्या वीराने डोळ्याच्या पापण्याइतक्या वेळेत ते वाकवलं.
ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवत् ।। २.११८.
त्याने झटकन आणि मोठ्या ताकदीने त्या धनुष्याला प्रत्यंचा चढवली.
तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनु: । तस्य शब्दो ऽभवद्भीम: पतितस्याशनेरिव ।। २.११८.
रामाने ते जोरात ओढताना, ते धनुष्य मधोमध तुटलं आणि दोन तुकडे झाले; त्याचा आवाज आकाशातून वीज कोसळावी तसा भीषण झाला.
ततो ऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना । निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम् ।। २.११८.
तेव्हा, माझ्या वडिलांनी आपलं वचन पाळून, मला रामाला द्यायचं ठरवलं आणि पाण्याचं उत्तम पात्र उचललं.
दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघव: । अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपते: प्रभो: ।। २.११८.
त्या वेळी, अयोध्येचा राजा असलेल्या आपल्या वडिलांचे मन कोणते आहे हे न कळल्यामुळे, राघवाने दिले जात असलेले काहीच स्वीकारले नाही.
तत: श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् । मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने ।। २.११८.
मग मी माझ्या वृद्ध सासऱ्याला, म्हणजेच राजा दशरथांना, नमस्कार केला आणि माझ्या वडिलांनी मला स्वतः रामाला दिले, जो स्वतःचे खरे स्वरूप जाणणारा आहे.
मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना । भार्य्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ।। २.११८.
माझी लहान बहीण, सद्गुणी आणि सुंदर उर्मिला, तिलाही माझ्या वडिलांनी स्वतः लक्ष्मणासाठी पत्नी म्हणून दिले.