अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् । स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलै: कुलपति: सह ।। २.११६.
राघवाला नमस्कार करून, परवानगी घेऊन आणि त्याला धीर देऊन, त्या आश्रमप्रमुखाने आपल्या कुटुंबासह आश्रम सोडला.
राम: संसाध्य त्वृषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात् कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् । सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थ: पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ।। २.११६.
रामाने ऋषी आणि त्यांच्या समूहाला आदराने थोडा अंतर चालत निरोप दिला, आश्रमप्रमुख ऋषीला वंदन केले आणि त्यांच्या संमतीने व उपदेशाने आपल्या पवित्र निवासस्थानी परतला.
आश्रमं त्वृषिविरहितं प्रभु: क्षणमपि न विजहौ स राघव: । राघवं हि सततमनुगतास्तापसाश्चार्षचरितधृतगुणा: ।। २.११६.
राघवाने, ऋषी नसतानाही, क्षणभरही आश्रम सोडला नाही; कारण तपस्वी नेहमीच ऋषींच्या आचारधर्मात स्थिर राहून राघवाच्या मागे होते.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षोडशोत्तरशततम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या अयोध्या कांडातील एकशे सोळावे सर्ग समाप्त झाला.
thumb|सप्तदशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center राघवस्त्वथ यातेषु तपस्विषु विचिन्तयन् । न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा ।। २.११७.
त्यानंतर, तपस्वी निघून गेल्यावर, राघवाने विचार केला आणि अनेक कारणांमुळे तिथे राहणे योग्य वाटले नाही.
इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागरा: । सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचत: ।। २.११७.
इथे भरताने मला भेटले होते, माझ्या माताही नगरवासीयांसह आल्या होत्या; त्यामुळे त्यांची आठवण येऊन माझे मन नेहमी दुःखी होते.
स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मन: । हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्द्द: कृतो भृशम् ।। २.११७.
महात्मा भरताने इथे छावणी टाकली होती, त्यामुळे घोडे आणि हत्ती यांच्या शेणामुळे जमीन खूप खराब झाली आहे.
तस्मादन्यत्र गच्छाम इति सञ्चिन्त्य राघव: । प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गत: ।। २.११७.
म्हणून, दुसरीकडे जाऊया असे ठरवून, राघव वैदेही आणि लक्ष्मणासह निघाला.
सो ऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशा: । तं चापि भगवानत्रि: पुत्रवत् प्रत्यपद्यत ।। २.११७.
तो मोठ्या कीर्तीचा राम अत्री ऋषींच्या आश्रमात गेला आणि त्यांना वंदन केले; भगवंत अत्री यांनी त्याला पुत्रासारखे आपले मानले.
स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस्य सुसत्कृतम् । सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत् ।। २.११७.
स्वतः सर्व पाहुणचाराची व्यवस्था करून, त्यांनी सर्वांना आदराने सन्मान दिला आणि सौमित्र व सिता या दोघींना प्रेमाने धीर दिला.
पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम् । सान्त्वयामास धर्मज्ञ: सर्वभूतहिते रत: ।। २.११७.
धर्म जाणणारा आणि सर्व जीवांच्या हितासाठी नेहमीच तत्पर असलेला त्या वृद्ध, सन्मानित पत्नीला प्रेमाने समजावू लागला.
अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् । प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तम: । रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम् ।। २.११७.
ऋषी श्रेष्ठाने वैदेहीला सांगितले, "या अनसूया नावाच्या, मोठ्या भाग्यवती, धर्माचरण करणाऱ्या तपस्विनीला तू स्वीकार." आणि त्या धर्मनिष्ठ तपस्विनीबद्दल रामालाही सांगितले.
दशवर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम् । यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्त्तिता ।। २.११७.
दहा वर्षे अखंड दुष्काळाने जळालेल्या जगात, जिने मुळे आणि फळे निर्माण केली आणि गंगा वाहू दिली.
उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता । दशवर्षसहस्राणि यया तप्तं महत्तप: ।। २.११७.
ती कठोर तपश्चर्या करणारी आणि नियमांनी सजलेली होती; तिने दहा हजार वर्षे मोठे तप केले.
अनसूया व्रतै: स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्त्तिता: । देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमाणया । दशरात्रं कृता रात्रि: सेयं मातेव ते ऽनघ ।। २.११७.
अनसूया व्रतांनी शुद्ध झाली, तिने सर्व अडथळे दूर केले आणि देवकार्याच्या निमित्ताने घाईने दहा दिवसांची रात्र निर्माण केली; ही तुझ्यासाठी आईसारखी आहे, हे निष्पाप सिता.
तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्य्यां यशस्विनीम् । अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा । अनसूयेति या लोके कर्मभि: ख्यातिमागता ।। २.११७.
ही सर्व जीवांना वंदनीय आणि कीर्ती मिळवलेली वृद्ध, नेहमीच शांत असलेली स्त्री, अनसूया म्हणून कर्मांनी प्रसिद्ध झालेली, हिला वैदेहीने जाऊन भेटावे.
एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघव: । सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम् ।। २.११७.
ऋषी असे बोलल्यावर राघव म्हणाला, "तसेच होईल," आणि मग धर्म जाणणाऱ्या सीतेला हे उत्तम शब्द सांगितले.
राजपुत्रि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम् । श्रेयोर्थमात्मन: श्रीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम् ।। २.११७.
राजकन्ये, या ऋषीने जे सांगितले ते तू ऐकलेस; आपल्या कल्याणासाठी लवकर त्या तपस्विनीला भेट.
सीता त्वेतद्वच: श्रुत्वा राघवस्य हितैषिण: । तामत्रिपत्नीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली ।। २.११७.
राघवाच्या हिताची ही वचने ऐकून, मैथिली सीता त्या वृद्ध, धर्म जाणणाऱ्या पत्नीला भेटायला गेली.
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डरमूर्द्धजाम् । सततं वेपमानाङ्गी प्रवाते कदली यथा ।। २.११७.
ती वृद्ध, अंग शिथिल, केस पांढरे झालेले, नेहमीच थरथरणारी, जणू वाऱ्यात डुलणाऱ्या केळीच्या झाडासारखी दिसत होती.
तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम् । अभ्यवादयदव्यग्रा स्वनाम समुदाहरत् ।। २.११७.
म्हणूनच मोठ्या भाग्याची सीता, पतीव्रता अनसूयेला संकोच न करता नमस्कार करून आपले नाव सांगितले.
अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम् । बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम् ।। २.११७.
वैदेहीने त्या निष्कलंक तपस्विनीला आदराने नमस्कार केला, दोन्ही हात जोडले, आनंदाने तिची कुशलता विचारली.
तत: सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् । सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे ।। २.११७.
मग अनसूयाने, सीतेला पाहून, आनंदाने आणि प्रेमाने म्हणाली, "भाग्याने तू धर्माचे पालन करतेस."
त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धिं च भामिनि । अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि ।। २.११७.
सीते, तू आपले नातेवाईक, मान आणि संपत्ती सोडून, वनात अडकलेल्या रामासोबत आलीस; हे तुझे मोठे भाग्य आहे.
नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुभ: । यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदया: ।। २.११७.
पती शहरात असो, की वनात, तो वाईट असो वा चांगला, ज्या स्त्रियांसाठी पती प्रिय असतो, त्यांचे जीवन खूप उन्नत होते.
दु:शील: कामवृत्तो वा धनैवा परिवर्जित: । स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पति: ।। २.११७.
पती वाईट वागणारा असो, इच्छेच्या मागे धावणारा असो, किंवा धनहीन असो, सुसंस्कार असलेल्या स्त्रियांसाठी पतीच सर्वात मोठे दैवत असतो.
नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम् । सर्वत्रयोग्यं वैदेहि तप:कृतमिवाव्ययम् ।। २.११७.
वैदेही, मी विचार केला तरी पतीपेक्षा श्रेष्ठ नातेवाईक कोणी दिसत नाही; तो सर्व ठिकाणी योग्य असतो, जणू तपश्चर्येचे न संपणारे फळ.
न त्वेनमवगच्छन्ति गुणदोषमसत्स्त्रिय: । कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथा श्चरन्ति या: ।। २.११७.
पण वाईट स्वभावाच्या स्त्रिया पतीतील गुणदोष ओळखत नाहीत; त्यांच्या मनात फक्त इच्छा असते आणि त्या पतीवरच अवलंबून राहतात.
प्राप्नुवन्त्ययशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि । अकार्यवशमापन्ना: स्त्रियो या: खलु तद्विधा: ।। २.११७.
मैथिली, ज्या स्त्रिया चुकीच्या वागणुकीच्या आहारी जातात, त्यांना अपकीर्ती आणि धर्माचा नाश सहन करावा लागतो.
त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावरा: । स्त्रिय: स्वग चरिष्यन्ति यथा धर्मकृतस्तथा ।। २.११७.
पण तुझ्यासारख्या सद्गुणी आणि जगाचा अनुभव असलेल्या स्त्रिया, नेहमीच आपल्याला शोभेल असं वागतात, जशा धर्मपालक स्त्रिया वागतात.