दर्शयन्ति हि बीभत्सै: क्रूरैर्भीषणकैरपि । नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनै: ।। २.११६.
ते अतिशय भीषण, भयंकर आणि विकृत रूपे घेऊन, वेगवेगळ्या कुरूप अवतारांत समोर येतात.
अप्रशस्तैरशुचिभि: सम्प्रयोज्य च तापसान् । प्रतिघ्नन्त्यपरान् क्षिप्रमनार्य्या: पुरत: स्थिता: ।। २.११६.
ते अपवित्र आणि घाणेरड्या कृत्यांनी तपस्वींना त्रास देतात आणि समोर उभे राहून लगेचच इतर तपस्वींवर हल्ला करतात.
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च । रमन्ते तापसांस्तत्र नाशयन्तो ऽल्पयेतस: ।। २.११६.
त्या आश्रमांमध्ये हे कमी सद्गुण असलेले लोक गुपचूपपणे लपून तपस्व्यांना त्रास देण्यात आनंद मानतात आणि त्यांना दुःख देतात.
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीन् सिञ्चन्ति वारिणा । कलशांश्च प्रमृद्नन्ति हवने समुपस्थिते ।। २.११६.
ते लोक तुप ओतण्याची आणि इतर भांडी चोरतात, पवित्र अग्नीवर पाणी ओतून विझवतात, आणि यज्ञ सुरू होण्याच्या वेळी कलश फोडतात.
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान् प्रजिहासव: । गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयो ऽद्य माम् ।। २.११६.
या दुष्ट लोकांनी आश्रम खराब केल्यामुळे, ऋषी आता हा प्रदेश सोडण्याचा विचार करतात आणि मला आज दुसऱ्या ठिकाणी जाण्यास सांगतात.
तत्पुरा राम शारीरीमुपहिंसां तपस्विषु । दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ।। २.११६.
म्हणून, राम, त्या वाईट लोकांनी तपस्व्यांना शारीरिक इजा करण्यापूर्वी आपण हा आश्रम सोडूया.
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् । पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगण: पुन: ।। २.११६.
इथून फार दूर नाही असे एक सुंदर, मुळं आणि फळांनी भरलेले वन आहे; मी माझ्या सर्व मंडळींसह पुन्हा जुन्या आश्रमात जाईन.
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्त्तते । सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धि: प्रवर्त्तते ।। २.११६.
खराने पूर्वी तुझ्याशीही अन्याय केला होता, तात. जर तुझी इच्छा असेल तर आमच्यासोबत इथून निघा.
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव । समर्थस्यापि वसतो वासो दु:खमिहाद्य ते ।। २.११६.
राघव, ज्याला नेहमी आपल्या कुटुंबाच्या सुरक्षिततेची शंका असते, त्याच्यासाठी—even समर्थ असला तरी—इथे राहणे आज कठीणच आहे.
इत्युक्तवन्तं रामस्तं राजपुत्रस्तपस्विनम् । न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुक: ।। २.११६.
राजपुत्र राम त्या तपस्व्याला आणखी काही बोलून थांबवायचा प्रयत्न करीत होता, पण त्याला थांबवू शकला नाही.
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् । स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलै: कुलपति: सह ।। २.११६.
राघवाला नमस्कार करून, परवानगी घेऊन आणि त्याला धीर देऊन, त्या आश्रमप्रमुखाने आपल्या कुटुंबासह आश्रम सोडला.
राम: संसाध्य त्वृषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात् कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् । सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थ: पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ।। २.११६.
रामाने ऋषी आणि त्यांच्या समूहाला आदराने थोडा अंतर चालत निरोप दिला, आश्रमप्रमुख ऋषीला वंदन केले आणि त्यांच्या संमतीने व उपदेशाने आपल्या पवित्र निवासस्थानी परतला.
आश्रमं त्वृषिविरहितं प्रभु: क्षणमपि न विजहौ स राघव: । राघवं हि सततमनुगतास्तापसाश्चार्षचरितधृतगुणा: ।। २.११६.
राघवाने, ऋषी नसतानाही, क्षणभरही आश्रम सोडला नाही; कारण तपस्वी नेहमीच ऋषींच्या आचारधर्मात स्थिर राहून राघवाच्या मागे होते.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षोडशोत्तरशततम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या अयोध्या कांडातील एकशे सोळावे सर्ग समाप्त झाला.
thumb|सप्तदशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center राघवस्त्वथ यातेषु तपस्विषु विचिन्तयन् । न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा ।। २.११७.
त्यानंतर, तपस्वी निघून गेल्यावर, राघवाने विचार केला आणि अनेक कारणांमुळे तिथे राहणे योग्य वाटले नाही.
इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागरा: । सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचत: ।। २.११७.
इथे भरताने मला भेटले होते, माझ्या माताही नगरवासीयांसह आल्या होत्या; त्यामुळे त्यांची आठवण येऊन माझे मन नेहमी दुःखी होते.
स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मन: । हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्द्द: कृतो भृशम् ।। २.११७.
महात्मा भरताने इथे छावणी टाकली होती, त्यामुळे घोडे आणि हत्ती यांच्या शेणामुळे जमीन खूप खराब झाली आहे.
तस्मादन्यत्र गच्छाम इति सञ्चिन्त्य राघव: । प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गत: ।। २.११७.
म्हणून, दुसरीकडे जाऊया असे ठरवून, राघव वैदेही आणि लक्ष्मणासह निघाला.
सो ऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशा: । तं चापि भगवानत्रि: पुत्रवत् प्रत्यपद्यत ।। २.११७.
तो मोठ्या कीर्तीचा राम अत्री ऋषींच्या आश्रमात गेला आणि त्यांना वंदन केले; भगवंत अत्री यांनी त्याला पुत्रासारखे आपले मानले.
स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस्य सुसत्कृतम् । सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत् ।। २.११७.
स्वतः सर्व पाहुणचाराची व्यवस्था करून, त्यांनी सर्वांना आदराने सन्मान दिला आणि सौमित्र व सिता या दोघींना प्रेमाने धीर दिला.
पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम् । सान्त्वयामास धर्मज्ञ: सर्वभूतहिते रत: ।। २.११७.
धर्म जाणणारा आणि सर्व जीवांच्या हितासाठी नेहमीच तत्पर असलेला त्या वृद्ध, सन्मानित पत्नीला प्रेमाने समजावू लागला.
अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् । प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तम: । रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम् ।। २.११७.
ऋषी श्रेष्ठाने वैदेहीला सांगितले, "या अनसूया नावाच्या, मोठ्या भाग्यवती, धर्माचरण करणाऱ्या तपस्विनीला तू स्वीकार." आणि त्या धर्मनिष्ठ तपस्विनीबद्दल रामालाही सांगितले.
दशवर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम् । यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्त्तिता ।। २.११७.
दहा वर्षे अखंड दुष्काळाने जळालेल्या जगात, जिने मुळे आणि फळे निर्माण केली आणि गंगा वाहू दिली.
उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता । दशवर्षसहस्राणि यया तप्तं महत्तप: ।। २.११७.
ती कठोर तपश्चर्या करणारी आणि नियमांनी सजलेली होती; तिने दहा हजार वर्षे मोठे तप केले.
अनसूया व्रतै: स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्त्तिता: । देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमाणया । दशरात्रं कृता रात्रि: सेयं मातेव ते ऽनघ ।। २.११७.
अनसूया व्रतांनी शुद्ध झाली, तिने सर्व अडथळे दूर केले आणि देवकार्याच्या निमित्ताने घाईने दहा दिवसांची रात्र निर्माण केली; ही तुझ्यासाठी आईसारखी आहे, हे निष्पाप सिता.
तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्य्यां यशस्विनीम् । अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा । अनसूयेति या लोके कर्मभि: ख्यातिमागता ।। २.११७.
ही सर्व जीवांना वंदनीय आणि कीर्ती मिळवलेली वृद्ध, नेहमीच शांत असलेली स्त्री, अनसूया म्हणून कर्मांनी प्रसिद्ध झालेली, हिला वैदेहीने जाऊन भेटावे.
एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघव: । सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम् ।। २.११७.
ऋषी असे बोलल्यावर राघव म्हणाला, "तसेच होईल," आणि मग धर्म जाणणाऱ्या सीतेला हे उत्तम शब्द सांगितले.
राजपुत्रि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम् । श्रेयोर्थमात्मन: श्रीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम् ।। २.११७.
राजकन्ये, या ऋषीने जे सांगितले ते तू ऐकलेस; आपल्या कल्याणासाठी लवकर त्या तपस्विनीला भेट.
सीता त्वेतद्वच: श्रुत्वा राघवस्य हितैषिण: । तामत्रिपत्नीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली ।। २.११७.
राघवाच्या हिताची ही वचने ऐकून, मैथिली सीता त्या वृद्ध, धर्म जाणणाऱ्या पत्नीला भेटायला गेली.
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डरमूर्द्धजाम् । सततं वेपमानाङ्गी प्रवाते कदली यथा ।। २.११७.
ती वृद्ध, अंग शिथिल, केस पांढरे झालेले, नेहमीच थरथरणारी, जणू वाऱ्यात डुलणाऱ्या केळीच्या झाडासारखी दिसत होती.