एवं तु विलपन् दीनो भरत: स महायशा: । नन्दिग्रामे ऽकरोद्राज्यं दु:खितो मन्त्रिभि: सह ।। २.११५.
अशा प्रकारे दुःखी होऊन, मोठ्या कीर्तीचा भरत नंदिग्रामात मंत्र्यांसह दुःखात राज्यकारभार करू लागला.
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधर: प्रभु: । नन्दिग्रामे ऽवसद्वीर: ससैन्यो भरतस्तदा ।। २.११५.
तो वीर भरत, झाडाच्या साली आणि जटा घालून, ऋषीसारखा वेश धारण करून, सैन्यासह नंदिग्रामात राहू लागला.
रामागमनमाकाङ्क्षन् भरतो भ्रातृवत्सल: । भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा ।। २.११५.
भरत, भावावर प्रेम करणारा, रामाच्या परत येण्याची आतुरतेने वाट पाहणारा, भावाच्या शब्दाचे पालन करणारा आणि वचनाला कायम राहणारा होता.
पादुके त्वभिषिच्याथ नन्द्रिग्रामे ऽवसत्तदा । भरत: शासनं सर्वं पादुकाभ्यां न्यवेदयत् ।। २.११५.
पादुकांचा अभिषेक करून, भरत नंदिग्रामात राहिला आणि सर्व राज्यकारभार पादुकांकडे सोपवला.
ततस्तु भरत: श्रीमानभिषिच्यार्य्यपादुके । तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ।। २.११५.
नंतर भरताने आदरणीय पादुका अभिषेक करून, त्या पादुकांच्या अधीन राहून नेहमी राज्यकारभार केला.
तदा हि यत्कार्य्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम् । स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत् ।। २.११५.
कोणतेही काम किंवा मौल्यवान भेट आली की, भरत प्रथम ती पादुकांना अर्पण करायचा आणि मग योग्य रीतीने ते काम पार पाडायचा.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चदशोत्तरशततम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील अयोध्याकांडाचा एकशे पंधरावा सर्ग संपला.
thumb|षोडशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center प्रतिप्रयाते भरते वसन् रामस्तपोवने । लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ।। २.११६.
भरत परत गेल्यावर राम तपोवनात राहिला आणि त्याने तपस्वी लोकांमध्ये अस्वस्थता व उत्सुकता ओळखली.
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे । राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ।। २.११६.
चित्रकूटाच्या समोर असलेल्या आश्रमात जे तपस्वी रामावर प्रेम करीत होते, त्यांच्यातील बेचैनी त्याने पाहिली.
नयनैर्भुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किता: । अन्योन्यमुपजल्पन्त: शनैश्चक्रुर्मिथ: कथा: ।। २.११६.
डोळ्यांनी आणि कपाळावर आठ्या घालून, ते रामकडे बोट दाखवत शंकितपणे एकमेकांत हळू आवाजात चर्चा करू लागले.
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कित: । कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं तत: ।। २.११६.
त्यांची अस्वस्थता लक्षात घेऊन, राम थोडा चिंतीत झाला आणि हात जोडून आश्रमप्रमुख ऋषींना म्हणाला.
न कच्चिद्भगवन् किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि । दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विन: ।। २.११६.
भगवंत, माझ्या पूर्वीच्या वर्तनात काही चूक दिसली का, ज्यामुळे हे तपस्वी अस्वस्थ झाले आहेत?
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे । लक्ष्मणस्यर्षिभिर्दृष्टं नानुरूपमिवात्मन: ।। २.११६.
माझा लहान भाऊ लक्ष्मण याने अनावधानाने काही अनुचित वर्तन केले आहे का, जे ऋषींना शोभणारे नाही असे वाटले?
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व: शुश्रूषणपरा मयि । प्र(म)मादाभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ।। २.११६.
आपली सेवा करणारी आणि माझ्यावर लक्ष ठेवणारी सीता, अनावधानाने काही अयोग्य वर्तन तर करत नाही ना?
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गत: । वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ।। २.११६.
मग वयोवृद्ध आणि तपामुळे वृद्ध झालेला ऋषी, थरथरत राम या सर्व जीवांवर दया करणाऱ्याला म्हणाला.
कुत: कल्याणसत्त्वाया: कल्याणाभिरतेस्तथा । चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषत: ।। २.११६.
तात, उत्तम स्वभावाची आणि सद्गुणात रमणारी वैदेही, विशेषतः तपस्वी लोकांमध्ये, चुकीचे वर्तन करेल असे कसे शक्य आहे?
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान् प्रति वर्तते । रक्षोभ्यस्तेन संविग्ना: कथयन्ति मिथ: कथा: ।। २.११६.
हे सर्व तपस्वी तुझ्यामुळेच चिंतेत आहेत; राक्षसांमुळे घाबरून ते एकमेकांत चर्चा करतात.
रावणावरज: कश्चित् खरो नामेह राक्षस: । उत्पाट्य तापसान् सर्वान् जनस्थाननिकेतनान् ।। २.११६.
इथे खर नावाचा एक राक्षस आहे, जो रावणाचा भाऊ आहे; त्याने जनस्थानात राहणाऱ्या सर्व तपस्वींना हाकलून दिले आहे.
धृष्टश्च जितकाशीं च नृशंस: पुरुषादक: । अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ।। २.११६.
तो धाडसी, निर्दयी, माणसे खाणारा, गर्विष्ठ आणि दुष्ट आहे; तात, तो तुला सहन करू शकत नाही.
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे । तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ।। २.११६.
तात, तू या आश्रमात राहायला लागल्यापासून राक्षसांनी तपस्वींना त्रास द्यायला सुरुवात केली आहे.
दर्शयन्ति हि बीभत्सै: क्रूरैर्भीषणकैरपि । नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनै: ।। २.११६.
ते अतिशय भीषण, भयंकर आणि विकृत रूपे घेऊन, वेगवेगळ्या कुरूप अवतारांत समोर येतात.
अप्रशस्तैरशुचिभि: सम्प्रयोज्य च तापसान् । प्रतिघ्नन्त्यपरान् क्षिप्रमनार्य्या: पुरत: स्थिता: ।। २.११६.
ते अपवित्र आणि घाणेरड्या कृत्यांनी तपस्वींना त्रास देतात आणि समोर उभे राहून लगेचच इतर तपस्वींवर हल्ला करतात.
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च । रमन्ते तापसांस्तत्र नाशयन्तो ऽल्पयेतस: ।। २.११६.
त्या आश्रमांमध्ये हे कमी सद्गुण असलेले लोक गुपचूपपणे लपून तपस्व्यांना त्रास देण्यात आनंद मानतात आणि त्यांना दुःख देतात.
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीन् सिञ्चन्ति वारिणा । कलशांश्च प्रमृद्नन्ति हवने समुपस्थिते ।। २.११६.
ते लोक तुप ओतण्याची आणि इतर भांडी चोरतात, पवित्र अग्नीवर पाणी ओतून विझवतात, आणि यज्ञ सुरू होण्याच्या वेळी कलश फोडतात.
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान् प्रजिहासव: । गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयो ऽद्य माम् ।। २.११६.
या दुष्ट लोकांनी आश्रम खराब केल्यामुळे, ऋषी आता हा प्रदेश सोडण्याचा विचार करतात आणि मला आज दुसऱ्या ठिकाणी जाण्यास सांगतात.
तत्पुरा राम शारीरीमुपहिंसां तपस्विषु । दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ।। २.११६.
म्हणून, राम, त्या वाईट लोकांनी तपस्व्यांना शारीरिक इजा करण्यापूर्वी आपण हा आश्रम सोडूया.
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् । पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगण: पुन: ।। २.११६.
इथून फार दूर नाही असे एक सुंदर, मुळं आणि फळांनी भरलेले वन आहे; मी माझ्या सर्व मंडळींसह पुन्हा जुन्या आश्रमात जाईन.
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्त्तते । सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धि: प्रवर्त्तते ।। २.११६.
खराने पूर्वी तुझ्याशीही अन्याय केला होता, तात. जर तुझी इच्छा असेल तर आमच्यासोबत इथून निघा.
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव । समर्थस्यापि वसतो वासो दु:खमिहाद्य ते ।। २.११६.
राघव, ज्याला नेहमी आपल्या कुटुंबाच्या सुरक्षिततेची शंका असते, त्याच्यासाठी—even समर्थ असला तरी—इथे राहणे आज कठीणच आहे.
इत्युक्तवन्तं रामस्तं राजपुत्रस्तपस्विनम् । न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुक: ।। २.११६.
राजपुत्र राम त्या तपस्व्याला आणखी काही बोलून थांबवायचा प्रयत्न करीत होता, पण त्याला थांबवू शकला नाही.