रथस्थ: स हि धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सल: । नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्याधाय पादुके ।। २.११५.
धर्मनिष्ठ आणि भावंडांवर प्रेम करणारा भरत रथावर उभा राहून, पादुका डोक्यावर घेऊन, नंदिग्रामकडे वेगाने गेला.
ततस्तु भरत: क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य स: । अवतीर्य्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ।। २.११५.
नंतर भरताने पटकन नंदिग्रामात प्रवेश केला, रथातून झटकन खाली उतरला आणि गुरूंना असे सांगितले.
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासवत् स्वयम् । योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ।। २.११५.
हे राज्य माझ्या भावाने मला जणू संन्यास घेतल्यासारखे दिले आहे; या सोन्याने सुशोभित पादुका राज्याची जबाबदारी सांभाळतात.
भरत: शिरसा कृत्वा संन्यासं पादुके तत: । अब्रवीद्दु:खसन्तप्त: सर्वं प्रकृतिमण्डलम् ।। २.११५.
भरताने त्या संन्यासाच्या पादुका डोक्यावर ठेवून, दुःखाने व्याकुळ होऊन, सर्व प्रजेला संबोधित केले.
छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ । आभ्यां राज्ये स्थितो धर्म: पादुकाभ्यां गुरोर्मम ।। २.११५.
लवकर या पूज्य पादुकांवर छत्र धरा; या पादुकांमुळे आणि माझ्या गुरूंच्या कृपेने राज्यात धर्म टिकून आहे.
भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त: सौहृदादयम् । तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ।। २.११५.
माझ्या भावाने मैत्रीने हा संन्यास माझ्यावर सोपवला आहे; राम परत येईपर्यंत मी हे नीट सांभाळीन.
क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुन: स्वयम् । चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ।। २.११५.
जेव्हा मी त्या पादुका पुन्हा राघवाकडे देईन, तेव्हा रामाचे चरण आणि त्या पादुका एकत्र पाहीन.
ततो निक्षिप्तभारो ऽहं राघवेण समागत: । निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ।। २.११५.
मग राघवाशी भेटून, माझ्या जबाबदारीतून मोकळा होऊन, राज्य गुरूंना सुपूर्द करीन आणि गुरूंच्या सेवेत राहीन.
राघवाय च संन्यासं दत्त्वे मे वरपादुके । राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च ।। २.११५.
राघवाला त्या संन्यासाच्या पादुका आणि राज्य, अयोध्या परत दिल्यावर मी पापमुक्त होईन.
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने । प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ।। २.११५.
काकुत्स्थाचा अभिषेक झाल्यावर आणि प्रजा आनंदी झाल्यावर, मला राज्यापेक्षा चारपट जास्त आनंद आणि कीर्ती मिळेल.
एवं तु विलपन् दीनो भरत: स महायशा: । नन्दिग्रामे ऽकरोद्राज्यं दु:खितो मन्त्रिभि: सह ।। २.११५.
अशा प्रकारे दुःखी होऊन, मोठ्या कीर्तीचा भरत नंदिग्रामात मंत्र्यांसह दुःखात राज्यकारभार करू लागला.
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधर: प्रभु: । नन्दिग्रामे ऽवसद्वीर: ससैन्यो भरतस्तदा ।। २.११५.
तो वीर भरत, झाडाच्या साली आणि जटा घालून, ऋषीसारखा वेश धारण करून, सैन्यासह नंदिग्रामात राहू लागला.
रामागमनमाकाङ्क्षन् भरतो भ्रातृवत्सल: । भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा ।। २.११५.
भरत, भावावर प्रेम करणारा, रामाच्या परत येण्याची आतुरतेने वाट पाहणारा, भावाच्या शब्दाचे पालन करणारा आणि वचनाला कायम राहणारा होता.
पादुके त्वभिषिच्याथ नन्द्रिग्रामे ऽवसत्तदा । भरत: शासनं सर्वं पादुकाभ्यां न्यवेदयत् ।। २.११५.
पादुकांचा अभिषेक करून, भरत नंदिग्रामात राहिला आणि सर्व राज्यकारभार पादुकांकडे सोपवला.
ततस्तु भरत: श्रीमानभिषिच्यार्य्यपादुके । तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ।। २.११५.
नंतर भरताने आदरणीय पादुका अभिषेक करून, त्या पादुकांच्या अधीन राहून नेहमी राज्यकारभार केला.
तदा हि यत्कार्य्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम् । स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत् ।। २.११५.
कोणतेही काम किंवा मौल्यवान भेट आली की, भरत प्रथम ती पादुकांना अर्पण करायचा आणि मग योग्य रीतीने ते काम पार पाडायचा.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चदशोत्तरशततम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील अयोध्याकांडाचा एकशे पंधरावा सर्ग संपला.
thumb|षोडशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center प्रतिप्रयाते भरते वसन् रामस्तपोवने । लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ।। २.११६.
भरत परत गेल्यावर राम तपोवनात राहिला आणि त्याने तपस्वी लोकांमध्ये अस्वस्थता व उत्सुकता ओळखली.
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे । राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ।। २.११६.
चित्रकूटाच्या समोर असलेल्या आश्रमात जे तपस्वी रामावर प्रेम करीत होते, त्यांच्यातील बेचैनी त्याने पाहिली.
नयनैर्भुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किता: । अन्योन्यमुपजल्पन्त: शनैश्चक्रुर्मिथ: कथा: ।। २.११६.
डोळ्यांनी आणि कपाळावर आठ्या घालून, ते रामकडे बोट दाखवत शंकितपणे एकमेकांत हळू आवाजात चर्चा करू लागले.
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कित: । कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं तत: ।। २.११६.
त्यांची अस्वस्थता लक्षात घेऊन, राम थोडा चिंतीत झाला आणि हात जोडून आश्रमप्रमुख ऋषींना म्हणाला.
न कच्चिद्भगवन् किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि । दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विन: ।। २.११६.
भगवंत, माझ्या पूर्वीच्या वर्तनात काही चूक दिसली का, ज्यामुळे हे तपस्वी अस्वस्थ झाले आहेत?
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे । लक्ष्मणस्यर्षिभिर्दृष्टं नानुरूपमिवात्मन: ।। २.११६.
माझा लहान भाऊ लक्ष्मण याने अनावधानाने काही अनुचित वर्तन केले आहे का, जे ऋषींना शोभणारे नाही असे वाटले?
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व: शुश्रूषणपरा मयि । प्र(म)मादाभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ।। २.११६.
आपली सेवा करणारी आणि माझ्यावर लक्ष ठेवणारी सीता, अनावधानाने काही अयोग्य वर्तन तर करत नाही ना?
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गत: । वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ।। २.११६.
मग वयोवृद्ध आणि तपामुळे वृद्ध झालेला ऋषी, थरथरत राम या सर्व जीवांवर दया करणाऱ्याला म्हणाला.
कुत: कल्याणसत्त्वाया: कल्याणाभिरतेस्तथा । चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषत: ।। २.११६.
तात, उत्तम स्वभावाची आणि सद्गुणात रमणारी वैदेही, विशेषतः तपस्वी लोकांमध्ये, चुकीचे वर्तन करेल असे कसे शक्य आहे?
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान् प्रति वर्तते । रक्षोभ्यस्तेन संविग्ना: कथयन्ति मिथ: कथा: ।। २.११६.
हे सर्व तपस्वी तुझ्यामुळेच चिंतेत आहेत; राक्षसांमुळे घाबरून ते एकमेकांत चर्चा करतात.
रावणावरज: कश्चित् खरो नामेह राक्षस: । उत्पाट्य तापसान् सर्वान् जनस्थाननिकेतनान् ।। २.११६.
इथे खर नावाचा एक राक्षस आहे, जो रावणाचा भाऊ आहे; त्याने जनस्थानात राहणाऱ्या सर्व तपस्वींना हाकलून दिले आहे.
धृष्टश्च जितकाशीं च नृशंस: पुरुषादक: । अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ।। २.११६.
तो धाडसी, निर्दयी, माणसे खाणारा, गर्विष्ठ आणि दुष्ट आहे; तात, तो तुला सहन करू शकत नाही.
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे । तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ।। २.११६.
तात, तू या आश्रमात राहायला लागल्यापासून राक्षसांनी तपस्वींना त्रास द्यायला सुरुवात केली आहे.