पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम् । सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम् ।। २.११४.
जणू एखादी स्त्री, जिला दु:खाने जळवले आहे, अंगाला काहीही लेप लावायला मनाई आहे, आणि जी अलंकारांशिवाय आहे.
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् । प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ।। २.११४.
जणू पावसाळ्यात सूर्यकिरण, जे गडद ढगांच्या मागे लपले आहेत, आकाशात निळ्या मेघांनी झाकले गेले आहेत.
भरतस्तु रथस्थ: सन् श्रीमान् दशरथात्मज: । वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।। २.११४.
पण भरत, जो दशरथांचा तेजस्वी पुत्र आहे, रथावर उभा राहून, उत्तम रथ चालवणाऱ्या सारथ्याला म्हणाला.
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्च्छितो न निशम्यते । यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वन: ।। २.११४.
आज अयोध्येत पूर्वीसारखी गाण्याची आणि वाद्यांची गूंज का ऐकू येत नाही, हेच समजत नाही.
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्च्छित: । धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्तत: ।। २.११४.
दारूचा आणि फुलमाळांचा सुगंध आता उडून गेला आहे, आणि अगरू-धुपाचा दरवळही सर्वत्र पसरत नाही.
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वन: । प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वन: । नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ।। २.११४.
रथांचा गडगडाट, घोड्यांचा मृदू हंबरडा, मदमस्त हत्तींना आवाज आणि मोठ्या रथांची गडबड — हे सारे रामाच्या वनवासानंतर या नगरीत ऐकू येत नाही.
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रज: । गते हि रामे तरुणा: सन्तप्ता नोपभुञ्जते ।। २.११४.
राम गेल्यानंतर तरुण स्त्रिया दुःखी झाल्या आहेत; त्या आता चंदन, अगरू आणि ताज्या फुलांच्या माळा घालत नाहीत.
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नरा: । नोत्सवा: सम्प्रवर्त्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे ।। २.११४.
सुंदर फुलमाळा घालून पुरुष बाहेर फिरायला जात नाहीत, आणि रामाच्या दुःखाने ग्रस्त या नगरीत कोणताही सण साजरा होत नाही.
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्यद्युतिर्गता । नहि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा ।। २.११४.
माझ्या भावासोबतच या नगरीची तेजाही निघून गेली आहे; जशी राखेने भरलेली रात्र उजळत नाही, तशी अयोध्याही आता तेजस्वी दिसत नाही.
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवागत: । जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुद: ।। २.११४.
माझा भाऊ केव्हा पुन्हा या अयोध्येत मोठ्या उत्सवासारखा येईल आणि उन्हाळ्यात ढग जसे आनंद आणतात, तसा आनंद या नगरीत फेडून आणेल?
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभि: । सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथा: ।। २.११४.
अयोध्येच्या मुख्य रस्त्यांवर आता देखणे पोशाख घातलेले, ताठ चालणारे तरुण पुरुष गर्दी करत नाहीत.
एवं बहुविधं जल्पन् विवेश वसतिं पितु: । तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ।। २.११४.
अशा अनेक प्रकारे बोलत, तो आपल्या वडिलांच्या निवासस्थानी गेला, जी आता राजाशिवाय शेरशिवाय गुहेसारखी ओस पडली होती.
तदा तदन्त:पुरमुज्झितप्रभं सुरैरिवोत्सृष्टमभास्करं दिनम् । निरीक्ष्य सर्वन्तु विविक्तमात्मवान् मुमोच बाष्पं भरत: सुदु:खित: ।। २.११४.
तेव्हा, आतल्या महालातली उजळण हरवलेली, जणू देवांनी सोडून दिलेला सूर्याशिवाय दिवसच, असे दृश्य पाहून, संयमी भरत फार दुःखी होऊन अश्रू ढाळले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुर्दशोत्तरशततम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकींच्या पवित्र रामायणातील अयोध्या कांडातील एकशेचौदावा सर्ग संपला.
thumb|पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center ततो निक्षिप्य मातऽ: स अयोध्यायां दृढव्रत: । भरत: शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ।। २.११५.
मग भरताने आपल्या मातांना अयोध्येत ठेवले आणि स्वतः दुःखाने व्याकुळ होऊन आपल्या वडीलधाऱ्यांना म्हणाला—
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रये ऽद्य व: । तत्र दु:खमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ।। २.११५.
मी आता नंदीग्रामला जाणार आहे; आज मी सर्वांना निरोप देतो. तिथे मी रामाशिवाय हे सर्व दुःख सहन करीन.
गतश्च हि दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम । रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशा: ।। २.११५.
राजा स्वर्गवासी झाला आहे, माझे गुरु वनात आहेत; मी रामाच्या राज्याभिषेकाची वाट पाहतो, कारण तोच खरा, कीर्तीमान राजा आहे.
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मन: । अब्रुवन् मन्त्रिण: सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहित: ।। २.११५.
महात्मा भरताचे हे शुभ वचन ऐकून सर्व मंत्री आणि वसिष्ठ ऋषी यांनी असे सांगितले—
सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया । वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ।। २.११५.
भरता, तू जे बोललास ते फारच कौतुकास्पद आहे; तुझे हे शब्द भावाच्या प्रेमातून आलेले आहेत आणि ते तुला अगदी शोभून दिसतात.
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे । आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत क: पुमान् ।। २.११५.
आपल्या नात्यांवर प्रेम करणारा, भावाच्या स्नेहात कायम असणारा आणि श्रेष्ठ मार्गाने चालणारा असा माणूस कोणाला न आवडावा?
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् । अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ।। २.११५.
मंत्र्यांचे मनासारखे आणि प्रिय शब्द ऐकून, त्याने सारथ्याला सांगितले— 'माझा रथ तयार कर.'
प्रहृष्टवदन: सर्वा मातऽ: समभिवाद्य स: । आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वित: ।। २.११५.
भरताने आनंदी चेहऱ्याने सर्व मातांना नमस्कार केला आणि शत्रुघ्नासोबत तो तेजस्वी रथावर चढला.
आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ। ययतु: परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितै: ।। २.११५.
भरत आणि शत्रुघ्न दोघेही रथावर चढून, मनात मोठा आनंद घेऊन, मंत्री आणि पुरोहितांच्या वेढ्यात निघाले.
अग्रतो गुरवस्तत्र वसिष्ठप्रमुखा द्विजा: । प्रययु: प्राङ्मुखा: सर्वे नन्दिग्रामो यतो ऽभवत् ।। २.११५.
पुढे वसिष्ठांसह सर्व वयोवृद्ध ब्राह्मण पूर्वेकडे, जिथे नंदिग्राम आहे तिकडे, चालू लागले.
बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम् । प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिन: ।। २.११५.
भरत निघाल्यावर, हत्ती, घोडे आणि रथांनी गच्च भरलेली ती बोलावलेली नसलेली सेना आणि सर्व नगरवासीही निघाले.
रथस्थ: स हि धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सल: । नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्याधाय पादुके ।। २.११५.
धर्मनिष्ठ आणि भावंडांवर प्रेम करणारा भरत रथावर उभा राहून, पादुका डोक्यावर घेऊन, नंदिग्रामकडे वेगाने गेला.
ततस्तु भरत: क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य स: । अवतीर्य्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ।। २.११५.
नंतर भरताने पटकन नंदिग्रामात प्रवेश केला, रथातून झटकन खाली उतरला आणि गुरूंना असे सांगितले.
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासवत् स्वयम् । योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ।। २.११५.
हे राज्य माझ्या भावाने मला जणू संन्यास घेतल्यासारखे दिले आहे; या सोन्याने सुशोभित पादुका राज्याची जबाबदारी सांभाळतात.
भरत: शिरसा कृत्वा संन्यासं पादुके तत: । अब्रवीद्दु:खसन्तप्त: सर्वं प्रकृतिमण्डलम् ।। २.११५.
भरताने त्या संन्यासाच्या पादुका डोक्यावर ठेवून, दुःखाने व्याकुळ होऊन, सर्व प्रजेला संबोधित केले.
छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ । आभ्यां राज्ये स्थितो धर्म: पादुकाभ्यां गुरोर्मम ।। २.११५.
लवकर या पूज्य पादुकांवर छत्र धरा; या पादुकांमुळे आणि माझ्या गुरूंच्या कृपेने राज्यात धर्म टिकून आहे.