वसिष्ऺठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रत: । अग्रत: प्रययु: सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिता: ।। २.११३.
वसिष्ठ, वामदेव आणि दृढव्रती जाबालि, तसेच मंत्र्यांनी, सर्वांनी सन्मानाने पुढे प्रस्थान केले.
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा । प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ।। २.११३.
ते सर्वजण पूर्वेकडे रम्य मंदाकिनी नदीकडे गेले आणि चित्तरकूट या महान पर्वतीची प्रदक्षिणा केली.
पश्यन् धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च । प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ।। २.११३.
रम्य अशा असंख्य खनिजे आणि विविध दृश्ये पाहत, भरत आपली सेना घेऊन त्या पर्वताच्या बाजूने पुढे गेला.
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा । आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाज: कृतालय: ।। २.११३.
चित्तरकूटापासून फार दूर नसताना, भरताला तेथे भृगुवंशीय महर्षी भरद्वाज यांचा आश्रम दिसला.
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् । अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे भरतस्तदा ।। २.११३.
मग बुद्धिमान भरत त्या भरद्वाजांच्या आश्रमात पोहोचला, रथातून खाली उतरला आणि महर्षींच्या पायांना वंदन केले.
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् । अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ।। २.११३.
त्यावर भरद्वाज ऋषी आनंदाने भरताला विचारले— 'वत्सा, तुझे काम पूर्ण झाले का? रामाशी भेट झाली का?''
एवमुक्त: स तु ततो भरद्वाजेन धीमता । प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो भ्रातृवत्सल: ।। २.११३.
मग त्या ज्ञानी भरद्वाजांनी विचारल्यावर, भावावर प्रेम करणाऱ्या भरताने त्यांना उत्तर दिले—
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रम: । राघव: परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ।। २.११३.
गुरुजी आणि मी दोघांनी विनंती केली तरी, दृढनिश्चयी आणि अत्यंत प्रसन्न असलेल्या राघवाने वसिष्ठांना असे सांगितले—
पितु: प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वत: । चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम ।। २.११३.
'माझ्या वडिलांनी दिलेले वचन मी तंतोतंत पाळीन; जसे वडिलांनी ठरवले, तशी चौदा वर्षे मी पाळीन.'
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठ: प्रत्युवाच ह । वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ।। २.११३.
असे ऐकून, अत्यंत बुद्धिमान वसिष्ठांनी, शब्दकुशलतेने, राघवाला मोठ्या प्रेमाने उत्तर दिले.
एते प्रयच्छ संहृष्ट: पादुके हेमभूषिते । अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ।। २.११३.
हे सुवर्णाच्या अलंकारांनी सजवलेले पादुकांचे जोड आनंदाने तू घे, बुद्धिमान भरत, कारण या तुझ्या काळजीखाली अयोध्येचे कल्याण सुरक्षित राहील.
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघव: प्राङ्मुख: स्थित: । पादुके अधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ ।। २.११३.
वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर, राघव पूर्वेकडे तोंड करून उभा राहिला, त्या पादुकांवर चढला आणि त्या माझ्या राज्यासाठी मला दिल्या.
निवृत्तो ऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना । अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ।। २.११३.
महात्मा रामाने मला परवानगी दिली आहे, म्हणून मी आता मागे फिरतो; या शुभ पादुका घेऊन मी अयोध्येला परततो.
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मन: । भरद्वाज: शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम् ।। २.११३.
महात्मा भरताचे हे शुभ वचन ऐकून, भरद्वाज ऋषींनी त्याला आणखी शुभ अशी वाणी सांगितली.
नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर । यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम् ।। २.११३.
हे नरश्रेष्ठ, उत्तम आचारधर्म असलेला, हे काही आश्चर्य नाही; जसे पाणी नैसर्गिकपणे खळग्यात साचते, तसे सद्गुण तुझ्यात वसतात.
अमृत: स महाबाहु: पिता दशरथस्तव । यस्य त्वमीदृश: पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सल: ।। २.११३.
तुझा पिता दशरथ, बलवान आणि अमृतासारखा आहे, कारण तू असा धर्म जाणणारा आणि धर्मावर प्रेम करणारा पुत्र आहेस.
तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलि: । आमतन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ।। २.११३.
त्या महात्मा ऋषींना वाक्य सांगून, भरतांनी हात जोडून त्यांचा निरोप घ्यायला सुरुवात केली आणि त्यांच्या पायांना स्पर्श केला.
तत: प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुन:पुन: । भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभि: ।। २.११३.
मग भरतांनी भरद्वाजांना वारंवार प्रदक्षिणा घातली आणि आपल्या मंत्र्यांसह अयोध्येकडे प्रस्थान केले.
यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमू: । पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ।। २.११३.
रथ, गाड्या, घोडे आणि हत्ती यांसह भरताची मोठी सेना पुन्हा मागे फिरून त्याच्या मागे गेली.
ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् । ददृशुस्तां पुन: सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम् ।। २.११३.
तेव्हा त्यांनी लाटा असलेली दिव्य यमुना नदी पाहिली आणि पुन्हा सर्वांनी शुभ जलाने युक्त गंगा नदीचे दर्शन घेतले.
तां रम्यजलसम्पूर्णां सन्तीर्य सहबान्धव: । शृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिक: ।। २.११३.
ती रम्य, पाण्याने भरलेली नदी आपल्या बांधवांसह ओलांडून, ते सर्व सैन्यासह रमणीय श्रुंगिबेरपूरात प्रवेशले.
शृङ्गिबेरपुराद्भूयस्त्वयोध्यां संददर्श ह ।। २.११३.
श्रुंगिबेरपूराहून त्यांनी पुन्हा अयोध्येचे दर्शन घेतले.
अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् । भरतो दु:खसन्तप्त: सारथिं चेदमब्रवीत् ।। २.११३.
मग पित्याविना आणि भावाविना असलेली अयोध्या पाहून, दु:खाने व्याकुळ झालेला भरत आपल्या सारथ्याला असे म्हणाला.
सारथे पश्य विध्वस्ता सायोध्या न प्रकाशते । निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा ।। २.११३.
सारथे, पाहा! अयोध्या उद्ध्वस्त झाली आहे, तिला तेज राहिले नाही; तिचा आकार नाही, आनंद नाही, ती दुःखी आहे, आणि तिचा आवाजही दबला आहे.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रयोदशोत्तरशततम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या अयोध्याकांडातील एकशेतेराव्या अध्यायाचा समाप्ती येथे होते.
thumb|चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center स्त्रिग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभु: । अयोध्यां भरत: क्षिप्रं प्रविवेश महायशा: ।। २.११४.
गंभीर आणि गूंजणाऱ्या आवाजाच्या रथाने, कीर्तीमान भरत लवकरच अयोध्येत प्रवेशला.
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् । तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ।। २.११४.
त्याने अयोध्या पाहिली, जिथे घुबडं आणि गिधाडं वावरत होती, हत्ती आणि माणसं भरलेली होती, काळोखाने व्यापलेली, गडद आणि मंद प्रकाशाची, जणू एखादी रात्रीसारखी.
राहुशत्रो: प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् । ग्रहेणाभ्युत्थिते नैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ।। २.११४.
राहू या शत्रू ग्रहाने त्रास दिल्याप्रमाणे, भरताने आपल्या प्रिय पत्नीला, तेजाने उजळून निघालेल्या, ग्रहाच्या उदयाने त्रासलेल्या रोहिणीसारखी पाहिली.
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां धर्मोत्तप्तविहङ्गमाम् । लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ।। २.११४.
जणू एखादी डोंगरातून वाहणारी नदी, ज्यात पाण्याचा ओघ कमी झाला आहे, उष्णतेमुळे तिच्या काठावरचे पक्षी उडून गेले आहेत, मासे आणि घोडमासा लपले आहेत, आणि ती अगदी सुकून गेल्यासारखी वाटते.
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने: समुत्थिताम् । हविरभ्युक्षितां पश्चात् शिखां विप्रलयं गताम् ।। २.११४.
जणू एखाद्या यज्ञातील अग्नी, जो सुवर्णासारखा तेजस्वी आहे पण धूर नाही, आहुती दिल्यावर वर उसळी घेतो आणि मग शांत होतो.