ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च न: । त्वामेव प्रतिकांक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षका: ।। २.११२.
आपले नातेवाईक, योद्धे, मित्र आणि जवळचे सर्वजण फक्त तुझीच वाट पाहत आहेत, जसं शेतकरी पावसाच्या ढगाची वाट पाहतात.
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि । शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ।। २.११२.
हे बुद्धिमान, हे काकुत्स्था, हे राज्य स्वीकार आणि नीटपणे चालव, कारण लोकांचं रक्षण करण्याची ताकद तुझ्यात आहे.
इत्युक्त्वा न्यपतद् भ्रातु: पादयोर्भरतस्तदा । भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवद: ।। २.११२.
असं म्हणून भरतानं आपल्या भावाच्या पायांवर पडून, प्रिय बोलणाऱ्या रामाची मनापासून विनंती केली.
तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् । श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ।। २.११२.
रामानं आपल्या भावाला मांडीवर घेतलं आणि कमळाच्या पानासारख्या डोळ्यांच्या, मदमस्त हंसासारख्या आवाजाच्या भरताला बोलू लागला.
आगता त्वामियं बुद्धि: स्वजा वैनयिकी च या । भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ।। २.११२.
ही विचारसरणी तुझ्या मनात आली आहे, ती तुझीच आणि नम्रतेने भरलेली आहे; तात, तू खरोखरच पृथ्वीचं रक्षण करू शकतोस.
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभि: । सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहान्त्यपि कारय ।। २.११२.
मंत्र्यांशी, मित्रांशी आणि बुद्धिमान सल्लागारांशी चर्चा करून सर्व कामं, अगदी मोठीही, पार पाड.
लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् । अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितु: ।। २.११२.
श्री चंद्रापासून निघून जाऊ शकते, हिमालय बर्फ सोडू शकतो, समुद्र आपली मर्यादा ओलांडू शकतो, पण मी पित्याची दिलेली प्रतिज्ञा कधीही मोडणार नाही.
कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् । न तन्मनसि कर्त्तव्यं वर्त्तितव्यं च मातृवत् ।। २.११२.
तात, इच्छा असो वा लोभ, हे सगळं आईनं तुझ्यासाठी केलं; पण ते मनात धरू नकोस आणि आईशी जसं वागावं तसं वाग.
एवं ब्रुवाणं भरत: कौसल्यासुतमब्रवीत् । तेजसादित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ।। २.११२.
राम असं बोलत असताना, भरतानं सूर्यसारखा तेजस्वी आणि प्रतिपदेला चंद्रासारखा दिसणाऱ्या कौसल्येच्या पुत्राला उद्देशून बोलला.
अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते । एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यत: ।। २.११२.
आर्य, या सोन्याने मढवलेल्या पादुकांवर आपल्या पायांनी चढ, कारण या सर्व लोकांचं कल्याण करतील.
सो ऽधिरुह्य नरव्याघ्र: पादुके ह्यवरुह्य च । प्रायच्छत् सुमहातेजा भरताय महात्मने ।। २.११२.
माणसांत वाघासारख्या रामानं त्या पादुकांवर चढून उतरून, त्या तेजस्वी आणि महात्मा भरताला दिल्या.
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् । चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्यहम् ।। २.११२.
भरतानं त्या पादुकांना वंदन करून रामाला म्हणाला, 'मी चौदा वर्षे जटाधारी आणि झाडाच्या सालीचं वस्त्र घालून राहीन.'
फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन । तवागमनमाकांक्षन् वसन् वै नगराद्बहि: ।। २.११२.
रघुनंदना, मी नगराबाहेर राहून फळमुळे खाऊन तुझ्या परत येण्याची वाट पाहीन, हे वीर.
तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्र: परन्तप । चतुर्दशे हि सम्पूर्णे वर्षे ऽहनि रघूत्तम । न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।। २.११२.
परंतप, तुझ्या पादुकांकडे राज्याची जबाबदारी सोपवून, रघूश्रेष्ठा, चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर जर मी तुला पाहिलं नाही, तर मी अग्नित प्रवेश करीन.
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् । शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ।। २.११२.
रामाने होकार देऊन भरताला आपुलकीने मिठी मारली आणि शत्रुघ्नालाही जवळ घेतले. मग त्याने भरताला असे सांगितले—
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति । मया च सीतया चैव शप्तो ऽसि रघुसत्तम ।। २.११२.
भरता, आपल्या आई कैकेयीचे रक्षण कर. तिच्यावर राग करू नकोस. मी आणि सीतेने तुला वचनबद्ध केले आहे, हे रघुकुळातील श्रेष्ठा.
इत्युक्त्वा ऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ऺह ।। २.११२.
असे म्हणून, डोळ्यांत अश्रू भरून त्याने भावाला सोडले.
स पादुके ते भरत: प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् । प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूर्द्धनि ।। २.११२.
मग धर्मनिष्ठ आणि पराक्रमी भरताने सुंदर अलंकारित पादुका नम्रतेने पूजल्या, राघवाची प्रदक्षिणा केली आणि त्या पादुका आपल्या डोक्यावर ठेवल्या.
अथानुपूर्व्यात् प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथानुजौ । व्यसर्जयद्राघववंशवर्द्धन: स्थिर: स्वधर्मे हिमवानिवाचल: ।। २.११२.
नंतर, योग्य क्रमाने, लोकांना, गुरुजनांना, मंत्र्यांना आणि भावांना नमस्कार करून, राघुकुळवर्धन रामाने त्यांना निरोप दिला. तो आपल्या धर्मात हिमालयासारखा अढळ होता.
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दु:खेन नामन्त्रयितुं हि शेकु: । स त्वेव मातऽरभिवाद्य सर्वा रुदन् कुटीं स्वां प्रविवेश राम: ।। २.११२.
आईंच्या गळ्यात हुंदके दाटले होते, दुःखाने त्या बोलूच शकल्या नाहीत. पण रामाने सर्व मातांना नम्रपणे वंदन केले आणि रडत रडत आपल्या झोपडीत गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्वादशोत्तरशततम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या अयोध्याकांडातील एकशेबारा अध्याय समाप्त झाला.
thumb|त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center तत: शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा । आरुरोह रथं हृष्ट: शत्रुघ्नेन समन्वित: ।। २.११३.
मग भरताने पादुका डोक्यावर ठेवून, आनंदाने आणि शत्रुघ्नासह रथावर चढला.
वसिष्ऺठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रत: । अग्रत: प्रययु: सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिता: ।। २.११३.
वसिष्ठ, वामदेव आणि दृढव्रती जाबालि, तसेच मंत्र्यांनी, सर्वांनी सन्मानाने पुढे प्रस्थान केले.
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा । प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ।। २.११३.
ते सर्वजण पूर्वेकडे रम्य मंदाकिनी नदीकडे गेले आणि चित्तरकूट या महान पर्वतीची प्रदक्षिणा केली.
पश्यन् धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च । प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ।। २.११३.
रम्य अशा असंख्य खनिजे आणि विविध दृश्ये पाहत, भरत आपली सेना घेऊन त्या पर्वताच्या बाजूने पुढे गेला.
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा । आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाज: कृतालय: ।। २.११३.
चित्तरकूटापासून फार दूर नसताना, भरताला तेथे भृगुवंशीय महर्षी भरद्वाज यांचा आश्रम दिसला.
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् । अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे भरतस्तदा ।। २.११३.
मग बुद्धिमान भरत त्या भरद्वाजांच्या आश्रमात पोहोचला, रथातून खाली उतरला आणि महर्षींच्या पायांना वंदन केले.
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् । अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ।। २.११३.
त्यावर भरद्वाज ऋषी आनंदाने भरताला विचारले— 'वत्सा, तुझे काम पूर्ण झाले का? रामाशी भेट झाली का?''
एवमुक्त: स तु ततो भरद्वाजेन धीमता । प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो भ्रातृवत्सल: ।। २.११३.
मग त्या ज्ञानी भरद्वाजांनी विचारल्यावर, भावावर प्रेम करणाऱ्या भरताने त्यांना उत्तर दिले—
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रम: । राघव: परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ।। २.११३.
गुरुजी आणि मी दोघांनी विनंती केली तरी, दृढनिश्चयी आणि अत्यंत प्रसन्न असलेल्या राघवाने वसिष्ठांना असे सांगितले—