अन्तर्हितास्त्वृषिगणा: सिद्धाश्च परमर्षय: । तौ भ्रातरौ महात्मानौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ।। २.११२.
तेव्हा अदृश्य असलेले ऋषीगण आणि सिद्ध महर्षी, त्या काकुत्स वंशातील दोन महान भावांची स्तुती करू लागले.
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ । श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयो: स्पृहयामहे ।। २.११२.
तो धन्य आहे, ज्याचे दोन पुत्र धर्मज्ञ आणि धर्मपराक्रमी आहेत; त्यांचे संभाषण ऐकून आम्हा सर्वांना असे पुत्र असावेत असे वाटते.
ततस्त्वृषिगणा: क्षिप्रं दशग्रीववधैषिण: । भरतं राजशार्दूलमित्यूचु: सङ्गता वच: ।। २.११२.
मग दहा डोळ्याच्या रावणाचा नाश व्हावा अशी इच्छा असलेले ऋषीगण पटकन एकत्र आले आणि राजसिंह भरताला असे म्हणाले.
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायश: । ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ।। २.११२.
तू श्रेष्ठ कुळात जन्मलेला, मोठ्या बुद्धीचा, उत्तम वर्तन आणि कीर्ती असलेला आहेस; जर वडिलांचा विचार करतोस, तर रामाचे वचन मान्य कर.
सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितु: । अनृणत्वाच्च कैकेय्या: स्वर्गं दशरथो गत: ।। २.११२.
आम्हाला हेच हवे आहे की राम नेहमी वडिलांच्या ऋणातून मुक्त राहावा; आणि कैकेयीमुळे दशरथ ऋणमुक्त होऊन स्वर्गाला गेला.
एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वा: समहर्षय: । राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वांस्वां गतिं गता: ।। २.११२.
हे बोलून, गंधर्व, महर्षी आणि राजर्षी तेव्हा आपापल्या स्थानाला निघून गेले.
ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शन: । राम: संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ।। २.११२.
त्या शुभ वचनांनी आनंदित झालेल्या, शुभ रूप असलेल्या रामानं हसतमुखानं त्या ऋषींचं आदरानं स्वागत केलं.
स्रस्तगात्रस्तु भरत: स वाचा सज्जमानया । कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ।। २.११२.
भरताचे अंग शिथिल झाले होते, त्याने हात जोडून, थरथरत्या आवाजात पुन्हा राघवाला असे म्हणाला.
राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् । कर्त्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ।। २.११२.
राजधर्म आणि आपल्या कुळाची परंपरा लक्षात घेता, काकुत्स्था, माझ्या आणि माझ्या आईच्या विनंतीचं तू पूर्ण करावंस.
रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे । पौरजानपदांश्चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा ।। २.११२.
हे मोठं राज्य मी एकट्यानं सांभाळू शकत नाही, आणि नगरातील व गावातील लोकांचं मनही जिंकू शकत नाही.
ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च न: । त्वामेव प्रतिकांक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षका: ।। २.११२.
आपले नातेवाईक, योद्धे, मित्र आणि जवळचे सर्वजण फक्त तुझीच वाट पाहत आहेत, जसं शेतकरी पावसाच्या ढगाची वाट पाहतात.
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि । शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ।। २.११२.
हे बुद्धिमान, हे काकुत्स्था, हे राज्य स्वीकार आणि नीटपणे चालव, कारण लोकांचं रक्षण करण्याची ताकद तुझ्यात आहे.
इत्युक्त्वा न्यपतद् भ्रातु: पादयोर्भरतस्तदा । भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवद: ।। २.११२.
असं म्हणून भरतानं आपल्या भावाच्या पायांवर पडून, प्रिय बोलणाऱ्या रामाची मनापासून विनंती केली.
तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् । श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ।। २.११२.
रामानं आपल्या भावाला मांडीवर घेतलं आणि कमळाच्या पानासारख्या डोळ्यांच्या, मदमस्त हंसासारख्या आवाजाच्या भरताला बोलू लागला.
आगता त्वामियं बुद्धि: स्वजा वैनयिकी च या । भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ।। २.११२.
ही विचारसरणी तुझ्या मनात आली आहे, ती तुझीच आणि नम्रतेने भरलेली आहे; तात, तू खरोखरच पृथ्वीचं रक्षण करू शकतोस.
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभि: । सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहान्त्यपि कारय ।। २.११२.
मंत्र्यांशी, मित्रांशी आणि बुद्धिमान सल्लागारांशी चर्चा करून सर्व कामं, अगदी मोठीही, पार पाड.
लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् । अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितु: ।। २.११२.
श्री चंद्रापासून निघून जाऊ शकते, हिमालय बर्फ सोडू शकतो, समुद्र आपली मर्यादा ओलांडू शकतो, पण मी पित्याची दिलेली प्रतिज्ञा कधीही मोडणार नाही.
कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् । न तन्मनसि कर्त्तव्यं वर्त्तितव्यं च मातृवत् ।। २.११२.
तात, इच्छा असो वा लोभ, हे सगळं आईनं तुझ्यासाठी केलं; पण ते मनात धरू नकोस आणि आईशी जसं वागावं तसं वाग.
एवं ब्रुवाणं भरत: कौसल्यासुतमब्रवीत् । तेजसादित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ।। २.११२.
राम असं बोलत असताना, भरतानं सूर्यसारखा तेजस्वी आणि प्रतिपदेला चंद्रासारखा दिसणाऱ्या कौसल्येच्या पुत्राला उद्देशून बोलला.
अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते । एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यत: ।। २.११२.
आर्य, या सोन्याने मढवलेल्या पादुकांवर आपल्या पायांनी चढ, कारण या सर्व लोकांचं कल्याण करतील.
सो ऽधिरुह्य नरव्याघ्र: पादुके ह्यवरुह्य च । प्रायच्छत् सुमहातेजा भरताय महात्मने ।। २.११२.
माणसांत वाघासारख्या रामानं त्या पादुकांवर चढून उतरून, त्या तेजस्वी आणि महात्मा भरताला दिल्या.
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् । चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्यहम् ।। २.११२.
भरतानं त्या पादुकांना वंदन करून रामाला म्हणाला, 'मी चौदा वर्षे जटाधारी आणि झाडाच्या सालीचं वस्त्र घालून राहीन.'
फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन । तवागमनमाकांक्षन् वसन् वै नगराद्बहि: ।। २.११२.
रघुनंदना, मी नगराबाहेर राहून फळमुळे खाऊन तुझ्या परत येण्याची वाट पाहीन, हे वीर.
तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्र: परन्तप । चतुर्दशे हि सम्पूर्णे वर्षे ऽहनि रघूत्तम । न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।। २.११२.
परंतप, तुझ्या पादुकांकडे राज्याची जबाबदारी सोपवून, रघूश्रेष्ठा, चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर जर मी तुला पाहिलं नाही, तर मी अग्नित प्रवेश करीन.
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् । शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ।। २.११२.
रामाने होकार देऊन भरताला आपुलकीने मिठी मारली आणि शत्रुघ्नालाही जवळ घेतले. मग त्याने भरताला असे सांगितले—
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति । मया च सीतया चैव शप्तो ऽसि रघुसत्तम ।। २.११२.
भरता, आपल्या आई कैकेयीचे रक्षण कर. तिच्यावर राग करू नकोस. मी आणि सीतेने तुला वचनबद्ध केले आहे, हे रघुकुळातील श्रेष्ठा.
इत्युक्त्वा ऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ऺह ।। २.११२.
असे म्हणून, डोळ्यांत अश्रू भरून त्याने भावाला सोडले.
स पादुके ते भरत: प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् । प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूर्द्धनि ।। २.११२.
मग धर्मनिष्ठ आणि पराक्रमी भरताने सुंदर अलंकारित पादुका नम्रतेने पूजल्या, राघवाची प्रदक्षिणा केली आणि त्या पादुका आपल्या डोक्यावर ठेवल्या.
अथानुपूर्व्यात् प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथानुजौ । व्यसर्जयद्राघववंशवर्द्धन: स्थिर: स्वधर्मे हिमवानिवाचल: ।। २.११२.
नंतर, योग्य क्रमाने, लोकांना, गुरुजनांना, मंत्र्यांना आणि भावांना नमस्कार करून, राघुकुळवर्धन रामाने त्यांना निरोप दिला. तो आपल्या धर्मात हिमालयासारखा अढळ होता.
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दु:खेन नामन्त्रयितुं हि शेकु: । स त्वेव मातऽरभिवाद्य सर्वा रुदन् कुटीं स्वां प्रविवेश राम: ।। २.११२.
आईंच्या गळ्यात हुंदके दाटले होते, दुःखाने त्या बोलूच शकल्या नाहीत. पण रामाने सर्व मातांना नम्रपणे वंदन केले आणि रडत रडत आपल्या झोपडीत गेला.