स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मना: । कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत् स्वयम् ।। २.१११.
रामाकडे पाहणारा, दुःखी सुमंत्र, कुशाचं आसन जमिनीवर घालून स्वतः त्यावर बसला.
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तम: । किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ।। २.१११.
महान तेजस्वी, राजर्षी श्रेष्ठ राम म्हणाला — भरता, मी हे करत असताना तू माझ्या शेजारी का बसायचं ठरवलंस?
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति । न तु मूर्द्धाभिषिक्तानां विधि: प्रत्युपवेशने ।। २.१११.
ब्राह्मण एकट्याने बाजूला बसून लोकांना रोखू शकतो, पण राज्याभिषेक झालेल्यांसाठी असं बसून विरोध करण्याचा काही नियम नाही.
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् । पुरवर्य्यामित: क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ।। २.१११.
उठ, नरश्रेष्ठ! हे कठोर व्रत सोड आणि लवकरच, अयोध्येच्या दिशेने निघून जा, राघवा.
आसीनस्त्वेव भरत: पौरजानपदं जनम् । उवाच सर्वत: प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ।। २.१११.
पण भरत तिथेच बसून, नगरातील आणि गावातील लोकांकडे पाहून म्हणाला — माझ्या मोठ्या भावाला तुम्ही का समजावत नाही?
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जना: । काकुत्स्थमभिजानीम: सम्यग्वदति राघव: ।। २.१११.
नगरातील आणि गावातील लोक त्या महात्म्याला म्हणाले — आम्ही काकुत्स्थाला ओळखतो; राघव जे बोलतो ते योग्य आहे.
एषो ऽपि हि महाभाग: पितुर्वचसि तिष्ठति । अत एव न शक्ता: स्मो व्यावर्त्तयितुमञ्जसा ।। २.१११.
हा देखील, भाग्यवान, वडिलांच्या आज्ञेतच आहे; म्हणूनच आम्ही त्याला थेट थांबवू शकत नाही.
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् । एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ।। २.१११.
त्यांचं बोलणं ऐकून राम म्हणाला — धर्मदृष्टी असलेल्या आपल्या मित्रांचं हे बोलणं नीट ऐक.
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव । उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ।। २.१११.
हे दोन्ही मुद्दे नीट ऐकून आणि समजून, राघव, उठ बघ, बलवान वीर, आणि माझ्यासोबत पाण्याला स्पर्श कर.
अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् । श्रृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण: श्रेणयस्तथा ।। २.१११.
मग उठून पाण्याला स्पर्श करून भरत म्हणाला, 'माझे हे बोल सभेतले, मंत्री आणि सर्व समाज ऐकावेत.'
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् । आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ।। २.१११.
मी वडिलांकडे राज्य मागितले नाही, आईला काही सांगितले नाही, आणि श्रेष्ठ धर्म जाणणाऱ्या राघवाला परवानगी दिली नाही.
यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्त्तव्यं च पितुर्वच: । अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ।। २.१११.
जर वडिलांचे वचन पाळणे अगदीच आवश्यक असेल, तर मीच चौदा वर्षे वनात राहीन.
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मित: । उवाच राम: सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ।। २.१११.
धर्मनिष्ठ राम आपल्या भावाच्या सत्य बोलण्याने आश्चर्यचकित झाला आणि नगरातील व गावातील लोकांकडे पाहून बोलला.
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम । न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ।। २.१११.
माझ्या जिवंत वडिलांनी जे वचन दिले, कबूल केले आणि मान्य केले, ते मी किंवा भरत बदलू शकत नाही.
अपधिर्न मया कार्य्यो वनवासे जुगुप्सित: । युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ।। २.१११.
मी धर्माच्या विरुद्ध काही करणे योग्य नाही, आणि वनवास मला निंद्य वाटत नाही; कैकेयीने जे योग्य सांगितले आणि वडिलांनी जे केले, ते योग्यच झाले.
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् । सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ।। २.१११.
मला ठाऊक आहे की भरत संयमी आहे आणि वडीलधाऱ्यांचा मान राखतो; या सत्यनिष्ठ आणि महान आत्म्याच्या बाबतीत सर्व काही उत्तम आहे.
अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागत: पुन: । भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्या: पतिरुत्तम: ।। २.१११.
या धर्मशील भावासोबत मी वनातून परतल्यावर, आम्ही दोघे मिळून पृथ्वीचे श्रेष्ठ अधिपती होऊ.
वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् । अनृतन्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ।। २.१११.
कैकेयीच्या आग्रहाने राजाने माझे वचन पाळले; भरताने आपल्या वडिलांना, त्या महान राजाला, असत्याच्या ओझ्यातून मुक्त करावे.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील अयोध्या कांडातील एकशे अकराव्या सर्गाचा समाप्ती.
thumb|द्वादशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् । विस्मिता: सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षय: ।। २.११२.
अतुल तेज असलेल्या त्या दोन भावांची भेट पाहून, एकत्र जमलेल्या महर्षींना आश्चर्य वाटले आणि त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले.
अन्तर्हितास्त्वृषिगणा: सिद्धाश्च परमर्षय: । तौ भ्रातरौ महात्मानौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ।। २.११२.
तेव्हा अदृश्य असलेले ऋषीगण आणि सिद्ध महर्षी, त्या काकुत्स वंशातील दोन महान भावांची स्तुती करू लागले.
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ । श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयो: स्पृहयामहे ।। २.११२.
तो धन्य आहे, ज्याचे दोन पुत्र धर्मज्ञ आणि धर्मपराक्रमी आहेत; त्यांचे संभाषण ऐकून आम्हा सर्वांना असे पुत्र असावेत असे वाटते.
ततस्त्वृषिगणा: क्षिप्रं दशग्रीववधैषिण: । भरतं राजशार्दूलमित्यूचु: सङ्गता वच: ।। २.११२.
मग दहा डोळ्याच्या रावणाचा नाश व्हावा अशी इच्छा असलेले ऋषीगण पटकन एकत्र आले आणि राजसिंह भरताला असे म्हणाले.
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायश: । ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ।। २.११२.
तू श्रेष्ठ कुळात जन्मलेला, मोठ्या बुद्धीचा, उत्तम वर्तन आणि कीर्ती असलेला आहेस; जर वडिलांचा विचार करतोस, तर रामाचे वचन मान्य कर.
सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितु: । अनृणत्वाच्च कैकेय्या: स्वर्गं दशरथो गत: ।। २.११२.
आम्हाला हेच हवे आहे की राम नेहमी वडिलांच्या ऋणातून मुक्त राहावा; आणि कैकेयीमुळे दशरथ ऋणमुक्त होऊन स्वर्गाला गेला.
एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वा: समहर्षय: । राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वांस्वां गतिं गता: ।। २.११२.
हे बोलून, गंधर्व, महर्षी आणि राजर्षी तेव्हा आपापल्या स्थानाला निघून गेले.
ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शन: । राम: संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ।। २.११२.
त्या शुभ वचनांनी आनंदित झालेल्या, शुभ रूप असलेल्या रामानं हसतमुखानं त्या ऋषींचं आदरानं स्वागत केलं.
स्रस्तगात्रस्तु भरत: स वाचा सज्जमानया । कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ।। २.११२.
भरताचे अंग शिथिल झाले होते, त्याने हात जोडून, थरथरत्या आवाजात पुन्हा राघवाला असे म्हणाला.
राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् । कर्त्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ।। २.११२.
राजधर्म आणि आपल्या कुळाची परंपरा लक्षात घेता, काकुत्स्था, माझ्या आणि माझ्या आईच्या विनंतीचं तू पूर्ण करावंस.
रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे । पौरजानपदांश्चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा ।। २.११२.
हे मोठं राज्य मी एकट्यानं सांभाळू शकत नाही, आणि नगरातील व गावातील लोकांचं मनही जिंकू शकत नाही.