इमा हि ते परिषद: श्रेणयश्च द्विजास्तथा । एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम् ।। २.१११.
हे सभा, हे विविध मंडळं आणि हे ब्राह्मण, या सर्वांमध्ये नीतीने वागत गेलं, तर चांगल्या लोकांचा मार्ग कधीच सुटत नाही.
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्त्तितुम् । अस्यास्तु वचनं कुर्वन् नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम् ।। २.१११.
वयस्क आणि धर्मशील आईचं म्हणणं कधीच दुर्लक्ष करू नये; तिचं ऐकलं, तर चांगल्या मार्गावरून कधीच भरकटत नाही.
भरतस्य वच: कुर्वन् याचमानस्य राघव । आत्मानं नातिवर्त्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ।। २.१११.
भरताचं विनवणं पूर्ण केलंस, तर, सत्य आणि धर्मावर निष्ठा असलेल्या राघवा, तू स्वतःच्या स्वभावापासून कधीच दूर जात नाहीस.
एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघव: स्वयम् । प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभ: ।। २.१११.
गुरूंनी गोड बोलल्यावर, राघव स्वतः त्या बसलेल्या वसिष्ठांना, श्रेष्ठ पुरुषाला, उत्तर दिलं.
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: सदा । न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ।। २.१११.
आईवडील आपल्या मुलासाठी जे काही करतात, त्याची परतफेड कधीच पूर्णपणे होऊ शकत नाही; आईवडिलांनी जे केलं, त्याचं ऋण फेडता येत नाही.
यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनोच्छादनेन च । नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्द्धनेन च ।। २.१११.
आपल्या ताकदीप्रमाणे देणं, अंघोळ घालणं, वस्त्र देणं, नेहमी गोड बोलणं, आणि वाढवणं — या सगळ्यांनी त्यांचं ऋण काही प्रमाणात फेडता येतं.
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम । आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ।। २.१११.
दशरथ माझे वडील, राजा आणि जन्मदाता आहेत; त्यांची जी आज्ञा माझ्याकडे आली, ती मी कधीच मोडणार नाही.
एवमुक्तस्तु रामेण भरत: प्रत्यनन्तरम् । उवाच परमोदार: सूतं परमदुर्मना: ।। २.१११.
रामाने असं बोलताच, मोठ्या मनाचा आणि फारच दुःखी भरत, ताबडतोब सारथ्याला म्हणाला.
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे । आर्य्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ।। २.१११.
इथेच जमिनीवर पटकन कुशाचं आसन घाल, सारथे; माझा मोठा भाऊ समाधानी होईपर्यंत मी त्याच्या समोर बसणार आहे.
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विज: । शेष्ये पुरस्तात् शालाया यावन्न प्रतियास्यति ।। २.१११.
अन्नाशिवाय, प्रकाशाशिवाय, धन नसलेल्या ब्राह्मणासारखा, मी त्या झोपडीसमोर पडून राहीन, तोपर्यंत जोवर तो परत येत नाही.
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मना: । कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत् स्वयम् ।। २.१११.
रामाकडे पाहणारा, दुःखी सुमंत्र, कुशाचं आसन जमिनीवर घालून स्वतः त्यावर बसला.
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तम: । किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ।। २.१११.
महान तेजस्वी, राजर्षी श्रेष्ठ राम म्हणाला — भरता, मी हे करत असताना तू माझ्या शेजारी का बसायचं ठरवलंस?
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति । न तु मूर्द्धाभिषिक्तानां विधि: प्रत्युपवेशने ।। २.१११.
ब्राह्मण एकट्याने बाजूला बसून लोकांना रोखू शकतो, पण राज्याभिषेक झालेल्यांसाठी असं बसून विरोध करण्याचा काही नियम नाही.
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् । पुरवर्य्यामित: क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ।। २.१११.
उठ, नरश्रेष्ठ! हे कठोर व्रत सोड आणि लवकरच, अयोध्येच्या दिशेने निघून जा, राघवा.
आसीनस्त्वेव भरत: पौरजानपदं जनम् । उवाच सर्वत: प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ।। २.१११.
पण भरत तिथेच बसून, नगरातील आणि गावातील लोकांकडे पाहून म्हणाला — माझ्या मोठ्या भावाला तुम्ही का समजावत नाही?
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जना: । काकुत्स्थमभिजानीम: सम्यग्वदति राघव: ।। २.१११.
नगरातील आणि गावातील लोक त्या महात्म्याला म्हणाले — आम्ही काकुत्स्थाला ओळखतो; राघव जे बोलतो ते योग्य आहे.
एषो ऽपि हि महाभाग: पितुर्वचसि तिष्ठति । अत एव न शक्ता: स्मो व्यावर्त्तयितुमञ्जसा ।। २.१११.
हा देखील, भाग्यवान, वडिलांच्या आज्ञेतच आहे; म्हणूनच आम्ही त्याला थेट थांबवू शकत नाही.
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् । एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ।। २.१११.
त्यांचं बोलणं ऐकून राम म्हणाला — धर्मदृष्टी असलेल्या आपल्या मित्रांचं हे बोलणं नीट ऐक.
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव । उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ।। २.१११.
हे दोन्ही मुद्दे नीट ऐकून आणि समजून, राघव, उठ बघ, बलवान वीर, आणि माझ्यासोबत पाण्याला स्पर्श कर.
अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् । श्रृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण: श्रेणयस्तथा ।। २.१११.
मग उठून पाण्याला स्पर्श करून भरत म्हणाला, 'माझे हे बोल सभेतले, मंत्री आणि सर्व समाज ऐकावेत.'
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् । आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ।। २.१११.
मी वडिलांकडे राज्य मागितले नाही, आईला काही सांगितले नाही, आणि श्रेष्ठ धर्म जाणणाऱ्या राघवाला परवानगी दिली नाही.
यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्त्तव्यं च पितुर्वच: । अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ।। २.१११.
जर वडिलांचे वचन पाळणे अगदीच आवश्यक असेल, तर मीच चौदा वर्षे वनात राहीन.
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मित: । उवाच राम: सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ।। २.१११.
धर्मनिष्ठ राम आपल्या भावाच्या सत्य बोलण्याने आश्चर्यचकित झाला आणि नगरातील व गावातील लोकांकडे पाहून बोलला.
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम । न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ।। २.१११.
माझ्या जिवंत वडिलांनी जे वचन दिले, कबूल केले आणि मान्य केले, ते मी किंवा भरत बदलू शकत नाही.
अपधिर्न मया कार्य्यो वनवासे जुगुप्सित: । युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ।। २.१११.
मी धर्माच्या विरुद्ध काही करणे योग्य नाही, आणि वनवास मला निंद्य वाटत नाही; कैकेयीने जे योग्य सांगितले आणि वडिलांनी जे केले, ते योग्यच झाले.
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् । सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ।। २.१११.
मला ठाऊक आहे की भरत संयमी आहे आणि वडीलधाऱ्यांचा मान राखतो; या सत्यनिष्ठ आणि महान आत्म्याच्या बाबतीत सर्व काही उत्तम आहे.
अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागत: पुन: । भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्या: पतिरुत्तम: ।। २.१११.
या धर्मशील भावासोबत मी वनातून परतल्यावर, आम्ही दोघे मिळून पृथ्वीचे श्रेष्ठ अधिपती होऊ.
वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् । अनृतन्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ।। २.१११.
कैकेयीच्या आग्रहाने राजाने माझे वचन पाळले; भरताने आपल्या वडिलांना, त्या महान राजाला, असत्याच्या ओझ्यातून मुक्त करावे.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील अयोध्या कांडातील एकशे अकराव्या सर्गाचा समाप्ती.
thumb|द्वादशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् । विस्मिता: सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षय: ।। २.११२.
अतुल तेज असलेल्या त्या दोन भावांची भेट पाहून, एकत्र जमलेल्या महर्षींना आश्चर्य वाटले आणि त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले.