अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून्नहुष: सत्यविक्रम: । नहुषस्य च नाभाग: पुत्र: परमधार्मिक: ।। २.११०.
अंबरिषाचा सत्यविक्रम आणि धैर्यवान मुलगा नहुष होता. नहुषाचा मुलगा नाभाग, जो अत्यंत धर्मपरायण होता.
अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ । अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथ: सुत: ।। २.११०.
नाभागाचे दोन मुलगे होते – अजय आणि सुव्रत. अजयचा धर्मात्मा मुलगा राजा दशरथ.
तस्य ज्येष्ठो ऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुत: । तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप ।। २.११०.
तू त्याचा ज्येष्ठ आणि वारसदार आहेस, आणि राम म्हणून प्रसिद्ध आहेस. म्हणून, आपले राज्य स्वीकार आणि लोकांची काळजी घे, राजन.
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वज: । पूर्वजे नावर: पुत्रो ज्येष्ठो राज्ये ऽभिषिच्यते ।। २.११०.
इक्ष्वाकू वंशात नेहमी ज्येष्ठ मुलगा राजा होतो. ज्येष्ठ असताना कधीही लहान मुलाला राज्याभिषेक केला जात नाही.
स राघवाणां कुलधर्ममात्मन: सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि । प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायश: ।। २.११०.
रघुवंशाचा आणि आपल्या घराण्याचा जुना धर्म आज तू मोडू नकोस. आपल्या पूर्वजांप्रमाणेच, रत्नांनी आणि राज्यांनी समृद्ध असलेल्या पृथ्वीचे राज्य कर.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे दशोत्तरशततम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकी यांच्या पवित्र रामायणातील अयोध्या कांडाचा एकशेदहा अध्याय समाप्त झाला.
thumb|एकादशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोऺहित: । अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वच: ।। २.१११.
त्या वेळी वसिष्ठांनी रामाशी बोलून, पुन्हा एकदा धर्मयुक्त असे दुसरे वचन सांगितले.
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रय: । आचार्य्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ।। २.१११.
या जगात जन्मलेल्या प्रत्येक माणसाचे तीन गुरु असतात – शिक्षक, वडील आणि आई, हे ककुत्स्थ.
पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ । प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ।। २.१११.
माणसाला जन्म वडील देतात, आणि शिक्षक ज्ञान देतो, म्हणून त्याला गुरु म्हणतात, हे पुरुषश्रेष्ठ.
सो ऽहं ते पितुराचार्य्यस्तव चैव परन्तप । मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम् ।। २.१११.
मी तुझ्या वडिलांचा आणि तुझा देखील गुरु आहे, हे शत्रूंचा नाश करणारा. माझे वचन पाळल्यास, तू चांगल्या मार्गापासून कधीच दूर जाणार नाहीस.
इमा हि ते परिषद: श्रेणयश्च द्विजास्तथा । एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम् ।। २.१११.
हे सभा, हे विविध मंडळं आणि हे ब्राह्मण, या सर्वांमध्ये नीतीने वागत गेलं, तर चांगल्या लोकांचा मार्ग कधीच सुटत नाही.
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्त्तितुम् । अस्यास्तु वचनं कुर्वन् नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम् ।। २.१११.
वयस्क आणि धर्मशील आईचं म्हणणं कधीच दुर्लक्ष करू नये; तिचं ऐकलं, तर चांगल्या मार्गावरून कधीच भरकटत नाही.
भरतस्य वच: कुर्वन् याचमानस्य राघव । आत्मानं नातिवर्त्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ।। २.१११.
भरताचं विनवणं पूर्ण केलंस, तर, सत्य आणि धर्मावर निष्ठा असलेल्या राघवा, तू स्वतःच्या स्वभावापासून कधीच दूर जात नाहीस.
एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघव: स्वयम् । प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभ: ।। २.१११.
गुरूंनी गोड बोलल्यावर, राघव स्वतः त्या बसलेल्या वसिष्ठांना, श्रेष्ठ पुरुषाला, उत्तर दिलं.
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: सदा । न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ।। २.१११.
आईवडील आपल्या मुलासाठी जे काही करतात, त्याची परतफेड कधीच पूर्णपणे होऊ शकत नाही; आईवडिलांनी जे केलं, त्याचं ऋण फेडता येत नाही.
यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनोच्छादनेन च । नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्द्धनेन च ।। २.१११.
आपल्या ताकदीप्रमाणे देणं, अंघोळ घालणं, वस्त्र देणं, नेहमी गोड बोलणं, आणि वाढवणं — या सगळ्यांनी त्यांचं ऋण काही प्रमाणात फेडता येतं.
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम । आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ।। २.१११.
दशरथ माझे वडील, राजा आणि जन्मदाता आहेत; त्यांची जी आज्ञा माझ्याकडे आली, ती मी कधीच मोडणार नाही.
एवमुक्तस्तु रामेण भरत: प्रत्यनन्तरम् । उवाच परमोदार: सूतं परमदुर्मना: ।। २.१११.
रामाने असं बोलताच, मोठ्या मनाचा आणि फारच दुःखी भरत, ताबडतोब सारथ्याला म्हणाला.
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे । आर्य्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ।। २.१११.
इथेच जमिनीवर पटकन कुशाचं आसन घाल, सारथे; माझा मोठा भाऊ समाधानी होईपर्यंत मी त्याच्या समोर बसणार आहे.
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विज: । शेष्ये पुरस्तात् शालाया यावन्न प्रतियास्यति ।। २.१११.
अन्नाशिवाय, प्रकाशाशिवाय, धन नसलेल्या ब्राह्मणासारखा, मी त्या झोपडीसमोर पडून राहीन, तोपर्यंत जोवर तो परत येत नाही.
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मना: । कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत् स्वयम् ।। २.१११.
रामाकडे पाहणारा, दुःखी सुमंत्र, कुशाचं आसन जमिनीवर घालून स्वतः त्यावर बसला.
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तम: । किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ।। २.१११.
महान तेजस्वी, राजर्षी श्रेष्ठ राम म्हणाला — भरता, मी हे करत असताना तू माझ्या शेजारी का बसायचं ठरवलंस?
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति । न तु मूर्द्धाभिषिक्तानां विधि: प्रत्युपवेशने ।। २.१११.
ब्राह्मण एकट्याने बाजूला बसून लोकांना रोखू शकतो, पण राज्याभिषेक झालेल्यांसाठी असं बसून विरोध करण्याचा काही नियम नाही.
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् । पुरवर्य्यामित: क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ।। २.१११.
उठ, नरश्रेष्ठ! हे कठोर व्रत सोड आणि लवकरच, अयोध्येच्या दिशेने निघून जा, राघवा.
आसीनस्त्वेव भरत: पौरजानपदं जनम् । उवाच सर्वत: प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ।। २.१११.
पण भरत तिथेच बसून, नगरातील आणि गावातील लोकांकडे पाहून म्हणाला — माझ्या मोठ्या भावाला तुम्ही का समजावत नाही?
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जना: । काकुत्स्थमभिजानीम: सम्यग्वदति राघव: ।। २.१११.
नगरातील आणि गावातील लोक त्या महात्म्याला म्हणाले — आम्ही काकुत्स्थाला ओळखतो; राघव जे बोलतो ते योग्य आहे.
एषो ऽपि हि महाभाग: पितुर्वचसि तिष्ठति । अत एव न शक्ता: स्मो व्यावर्त्तयितुमञ्जसा ।। २.१११.
हा देखील, भाग्यवान, वडिलांच्या आज्ञेतच आहे; म्हणूनच आम्ही त्याला थेट थांबवू शकत नाही.
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् । एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ।। २.१११.
त्यांचं बोलणं ऐकून राम म्हणाला — धर्मदृष्टी असलेल्या आपल्या मित्रांचं हे बोलणं नीट ऐक.
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव । उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ।। २.१११.
हे दोन्ही मुद्दे नीट ऐकून आणि समजून, राघव, उठ बघ, बलवान वीर, आणि माझ्यासोबत पाण्याला स्पर्श कर.
अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् । श्रृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण: श्रेणयस्तथा ।। २.१११.
मग उठून पाण्याला स्पर्श करून भरत म्हणाला, 'माझे हे बोल सभेतले, मंत्री आणि सर्व समाज ऐकावेत.'