कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिं तमनुमान्य च । पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम् । तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत ।। २.११०.
ती आनंदाने ऋषींची प्रदक्षिणा करून, त्यांचा आशीर्वाद घेऊन, कमळाच्या पानासारख्या डोळ्यांची आणि कमळासारखी कांती असलेली, घरी परतली आणि तिने पुत्रास जन्म दिला.
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया । गरेण सह तेनैव जात: स सगरो ऽभवत् ।। २.११०.
पण दुसऱ्या पत्नीने गर्भाचा नाश व्हावा म्हणून तिला औषध दिले; त्या औषधासहच जो मुलगा जन्मला, तोच सगर झाला.
स राजा सगरो नाम य: समुद्रमखानयत् । इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन्तमिमा: प्रजा: ।। २.११०.
सगर नावाचा एक राजा होता, ज्याने समुद्र खोदला. त्याने सणाच्या वेळी यज्ञ करून आपल्या वेगाने लोकांना घाबरवले.
असमञ्जस्तु पुत्रोभूत् सगरस्येति न: श्रुतम् । जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्त: पापकर्मकृत् ।। २.११०.
सगराचा असमंजस नावाचा मुलगा होता, हे आपल्याला माहीत आहे. वाईट कृत्ये केल्यामुळे वडिलांनी त्याला जिवंत असतानाच घराबाहेर काढले.
अंशुमानपि पुत्रो ऽभूदसमञ्जस्य वीर्य्यवान् । दिलीपों ऽशुमत: पुत्रो दिलीपस्य भगीरथ: ।। २.११०.
असमंजसाचा वीर आणि प्रसिद्ध मुलगा अंशुमान होता. अंशुमानाचा मुलगा दिलीप आणि दिलीपाचा मुलगा भागीरथ.
भगीरथात् ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुता: । ककुत्स्थस्य च पुत्रो ऽभूद्रघुर्येन तु राघवा: ।। २.११०.
भागीरथापासून ककुत्स्थ झाला, ज्यामुळे ककुत्स्थ वंश प्रसिद्ध झाला. ककुत्स्थाचा मुलगा रघु, आणि त्याच्यापासून रघुवंश सुरू झाला.
रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्ध: पुरुषादक: । कल्माषपाद: सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि ।। २.११०.
रघुचा तेजस्वी आणि पराक्रमी मुलगा पुरुषादक होता, जो कल्माषपाद किंवा सौदास म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे.
कल्माषपादपुत्रो ऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुत: । यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत् ।। २.११०.
कल्माषपादाचा मुलगा शंखण म्हणून ओळखला जातो. त्याने वडिलांचे सामर्थ्य मिळवून हजारो सैन्यांचा नाश केला.
शङ्खणस्य च पुत्रो ऽभूच्छूर: श्रीमान् सुदर्शन: । सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्णस्य शीघ्रग: ।। २.११०.
शंखणाचा शूर आणि कीर्तीमान मुलगा सुदर्शन होता. सुदर्शनाचा मुलगा अग्निवर्ण, आणि अग्निवर्णाचा मुलगा शीघ्रग.
शीघ्रगस्य मरु: पुत्रो मरो: पुत्र: प्रशुश्रुक: । प्रशुश्रुकस्य पुत्रो ऽभूदम्बरीषो महाद्युति: ।। २.११०.
शीघ्रगाचा मुलगा मरू, मरूचा मुलगा प्रशुश्रुक, आणि प्रशुश्रुकाचा तेजस्वी मुलगा अंबरिष.
अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून्नहुष: सत्यविक्रम: । नहुषस्य च नाभाग: पुत्र: परमधार्मिक: ।। २.११०.
अंबरिषाचा सत्यविक्रम आणि धैर्यवान मुलगा नहुष होता. नहुषाचा मुलगा नाभाग, जो अत्यंत धर्मपरायण होता.
अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ । अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथ: सुत: ।। २.११०.
नाभागाचे दोन मुलगे होते – अजय आणि सुव्रत. अजयचा धर्मात्मा मुलगा राजा दशरथ.
तस्य ज्येष्ठो ऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुत: । तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप ।। २.११०.
तू त्याचा ज्येष्ठ आणि वारसदार आहेस, आणि राम म्हणून प्रसिद्ध आहेस. म्हणून, आपले राज्य स्वीकार आणि लोकांची काळजी घे, राजन.
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वज: । पूर्वजे नावर: पुत्रो ज्येष्ठो राज्ये ऽभिषिच्यते ।। २.११०.
इक्ष्वाकू वंशात नेहमी ज्येष्ठ मुलगा राजा होतो. ज्येष्ठ असताना कधीही लहान मुलाला राज्याभिषेक केला जात नाही.
स राघवाणां कुलधर्ममात्मन: सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि । प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायश: ।। २.११०.
रघुवंशाचा आणि आपल्या घराण्याचा जुना धर्म आज तू मोडू नकोस. आपल्या पूर्वजांप्रमाणेच, रत्नांनी आणि राज्यांनी समृद्ध असलेल्या पृथ्वीचे राज्य कर.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे दशोत्तरशततम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकी यांच्या पवित्र रामायणातील अयोध्या कांडाचा एकशेदहा अध्याय समाप्त झाला.
thumb|एकादशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोऺहित: । अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वच: ।। २.१११.
त्या वेळी वसिष्ठांनी रामाशी बोलून, पुन्हा एकदा धर्मयुक्त असे दुसरे वचन सांगितले.
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रय: । आचार्य्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ।। २.१११.
या जगात जन्मलेल्या प्रत्येक माणसाचे तीन गुरु असतात – शिक्षक, वडील आणि आई, हे ककुत्स्थ.
पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ । प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ।। २.१११.
माणसाला जन्म वडील देतात, आणि शिक्षक ज्ञान देतो, म्हणून त्याला गुरु म्हणतात, हे पुरुषश्रेष्ठ.
सो ऽहं ते पितुराचार्य्यस्तव चैव परन्तप । मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम् ।। २.१११.
मी तुझ्या वडिलांचा आणि तुझा देखील गुरु आहे, हे शत्रूंचा नाश करणारा. माझे वचन पाळल्यास, तू चांगल्या मार्गापासून कधीच दूर जाणार नाहीस.
इमा हि ते परिषद: श्रेणयश्च द्विजास्तथा । एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम् ।। २.१११.
हे सभा, हे विविध मंडळं आणि हे ब्राह्मण, या सर्वांमध्ये नीतीने वागत गेलं, तर चांगल्या लोकांचा मार्ग कधीच सुटत नाही.
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्त्तितुम् । अस्यास्तु वचनं कुर्वन् नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम् ।। २.१११.
वयस्क आणि धर्मशील आईचं म्हणणं कधीच दुर्लक्ष करू नये; तिचं ऐकलं, तर चांगल्या मार्गावरून कधीच भरकटत नाही.
भरतस्य वच: कुर्वन् याचमानस्य राघव । आत्मानं नातिवर्त्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ।। २.१११.
भरताचं विनवणं पूर्ण केलंस, तर, सत्य आणि धर्मावर निष्ठा असलेल्या राघवा, तू स्वतःच्या स्वभावापासून कधीच दूर जात नाहीस.
एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघव: स्वयम् । प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभ: ।। २.१११.
गुरूंनी गोड बोलल्यावर, राघव स्वतः त्या बसलेल्या वसिष्ठांना, श्रेष्ठ पुरुषाला, उत्तर दिलं.
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: सदा । न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ।। २.१११.
आईवडील आपल्या मुलासाठी जे काही करतात, त्याची परतफेड कधीच पूर्णपणे होऊ शकत नाही; आईवडिलांनी जे केलं, त्याचं ऋण फेडता येत नाही.
यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनोच्छादनेन च । नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्द्धनेन च ।। २.१११.
आपल्या ताकदीप्रमाणे देणं, अंघोळ घालणं, वस्त्र देणं, नेहमी गोड बोलणं, आणि वाढवणं — या सगळ्यांनी त्यांचं ऋण काही प्रमाणात फेडता येतं.
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम । आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ।। २.१११.
दशरथ माझे वडील, राजा आणि जन्मदाता आहेत; त्यांची जी आज्ञा माझ्याकडे आली, ती मी कधीच मोडणार नाही.
एवमुक्तस्तु रामेण भरत: प्रत्यनन्तरम् । उवाच परमोदार: सूतं परमदुर्मना: ।। २.१११.
रामाने असं बोलताच, मोठ्या मनाचा आणि फारच दुःखी भरत, ताबडतोब सारथ्याला म्हणाला.
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे । आर्य्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ।। २.१११.
इथेच जमिनीवर पटकन कुशाचं आसन घाल, सारथे; माझा मोठा भाऊ समाधानी होईपर्यंत मी त्याच्या समोर बसणार आहे.
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विज: । शेष्ये पुरस्तात् शालाया यावन्न प्रतियास्यति ।। २.१११.
अन्नाशिवाय, प्रकाशाशिवाय, धन नसलेल्या ब्राह्मणासारखा, मी त्या झोपडीसमोर पडून राहीन, तोपर्यंत जोवर तो परत येत नाही.