सत्यमेवानृशंसञ्च राजवृत्तं सनातनम् । तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोक: प्रतिष्ठित: ।। २.१०९.
सत्य आणि दयाच राजाचं नेहमीचं कर्तव्य आहे; म्हणून राज्य सत्यावर उभं असतं आणि जगही सत्यावर टिकून आहे.
ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे । सत्यवादी हि लोके ऽस्मिन् परमं गच्छति क्षयम् ।। २.१०९.
ऋषी आणि देवतांनीही सत्यालाच श्रेष्ठ मानलं आहे; कारण या जगात जो सत्य बोलतो तोच सर्वोच्च स्थानाला पोहोचतो.
उद्विजन्ते यथा सर्प्पान्नरादनृतवादिन: । धर्म: सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ।। २.१०९.
जसं लोक सापापासून घाबरतात, तसं खोटं बोलणाऱ्यांपासूनही दूर राहतात; या जगात धर्म सर्वात मोठा आहे आणि सत्य हेच स्वर्गाचं मूळ आहे असं सांगितलं जातं.
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा श्रिता सदा । सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ।। २.१०९.
या जगात सत्यच सर्वश्रेष्ठ आहे; लक्ष्मी नेहमी सत्याजवळच राहते; सगळं काही सत्यावर आधारलेलं आहे आणि सत्यापेक्षा मोठं काहीच नाही.
दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च । वेदा: सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात् सत्यपरो भवेत् ।। २.१०९.
दान, यज्ञ, होम आणि तप — हे सगळं वेदांमध्ये सत्यावरच आधारलेलं आहे; म्हणून माणसाने नेहमी सत्यावरच प्रेम करावं.
एक: पालयते लोकमेक: पालयते कुलम् । मज्जत्येको हि निरय एक: स्वर्गे महीयते ।। २.१०९.
एकटा माणूस संपूर्ण जगाचं रक्षण करतो, एकटा कुटुंबाचं रक्षण करतो; एकटा नरकात बुडतो, आणि एकटाच स्वर्गात सन्मान मिळवतो.
सो ऽहं पितुर्नियोगन्तु किमर्थं नानुपालये । सत्यप्रतिश्रव: सत्यं सत्येन समयीकृत: ।। २.१०९.
मग मी वडिलांचा आदेश का पाळू नये? मी सत्याचं वचन दिलं आहे, आणि सत्याने बांधलेलो आहे.
नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोन्वित: । सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो: सत्यप्रतिश्रव: ।। २.१०९.
ना लोभामुळे, ना मोहामुळे, ना अज्ञानामुळे, मी सत्याचा सेतू कधीही तोडणार नाही, कारण मी गुरूंना सत्याचं वचन दिलं आहे.
असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतस: । नैव देवा न पितर: प्रतीच्छन्तीति न: श्रुतम् ।। २.१०९.
जो माणूस खोटं बोलतो, कपटी आहे आणि चंचल मनाचा आहे, त्याचं देव किंवा पितर कधीही स्वीकार करत नाहीत, असं आपण ऐकलं आहे.
प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् । भार: सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते ।। २.१०९.
मी स्वतःच माझ्या अंतःकरणात हा धर्म, हे सत्य पाहतो; सज्जन लोकांनी घेतलेला भार ह्याचसाठी असतो.
क्षात्ऺत्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् । क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभि: ।। २.१०९.
जर क्षत्रिय धर्म अधर्मयुक्त असेल, तर मी तो सोडेन, जरी तो धर्मासोबत जोडलेला असला, कारण तो नीच, निर्दयी, लोभी आणि पाप करणाऱ्यांनी आचरला जातो.
कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य च । अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ।। २.१०९.
माणूस तीन प्रकारे पाप करतो: शरीराने वाईट कृत्य करून, मनात वाईट विचार धरून, आणि जिभेने खोटं बोलून.
भूमि: कीर्त्तिर्यशो लक्ष्मी: पुरुषं प्रार्थयन्ति हि । स्वर्गस्थं चानुपश्यन्ति सत्यमेव भजेत तत् ।। २.१०९.
भूमी, कीर्ती, यश आणि लक्ष्मी या माणसाचा शोध घेतात; आणि त्या स्वर्गात असलेल्या माणसाकडे पाहतात — म्हणून नेहमी सत्याचं पालन करावं.
श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य्य माम् । आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ।। २.१०९.
जे श्रेष्ठ मानलं जातं तेही अधम ठरू शकतं, जर आपण मला दुर्लक्ष करायला सांगितलंत; तरीही आपण योग्य शब्द बोलता — म्हणून हे कल्याणकारी कृत्य करा.
कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरौ । भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वच: ।। २.१०९.
मी गुरूंना वनवासाचं वचन दिलं असताना, गुरूंच्या आज्ञेला सोडून, भरताचं म्हणणं मी कसं पाळू?
स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ । प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ।। २.१०९.
मी गुरूंच्या उपस्थितीत जे वचन दिलं, ते ठाम होतं; आणि त्यावेळी कैकेयी राणी फार आनंदली होती.
वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजन: । मूलै: पुष्पै: फलै: पुण्यै: पितऽन् देवांश्च तर्पयन् ।। २.१०९.
मी वनात राहून, शुद्ध आणि मर्यादित आहार घेत, मुळं, फुलं आणि पवित्र फळांनी माझ्या पितरांना आणि देवांना तृप्त करतो.
सन्तुष्टपञ्चवर्गो ऽहं लोकयात्रां प्रवर्त्तये । अकुह: श्रद्दधानस्सन् कार्य्याकार्य्यविचक्षण: ।। २.१०९.
मी पाचही इंद्रियांमध्ये समाधानी राहून, जीवनाचा प्रवास चालू ठेवतो; मी कपटी नाही, श्रद्धावान आहे आणि योग्य-अयोग्य ओळखतो.
कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्त्तव्यं कर्म यच्छुभम् । अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिन: ।। २.१०९.
ही कर्मभूमी मिळाल्यावर, जे शुभ कर्म करावयाचे आहे तेच करावं; अग्नी, वायू आणि सोम हे कर्मांच्या फळांचे भागीदार आहेत.
शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवङ्गत: । तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षय: ।। २.१०९.
देवांचा राजा शंभर यज्ञ करून स्वर्गात गेला; आणि महर्षी कठोर तप करून देखील स्वर्गात पोहोचले.
अमृष्यमाण: पुनरुग्रतेजा निशम्य तन्नास्तिकवाक्यहेतुम् । अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य ।। २.१०९.
त्याचे नास्तिकतेचे शब्द ऐकून, सहन न होऊन आणि प्रखर तेजाने, राजपुत्राने त्याच्या त्या शब्दांचा निषेध करत उत्तर दिलं.
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादिताञ्च । द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्त: ।। २.१०९.
सत्य, धर्म, पराक्रम, सर्व जीवांवर दया, गोड बोलणं आणि ब्राह्मण, देव, पाहुण्यांचं सन्मान — हेच स्वर्गाचा मार्ग आहे असं सज्जन सांगतात.
तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्रा: । धर्मं चरन्त: सकलं यथावत् कांक्षन्ति लोकागममप्रमत्ता: ।। २.१०९.
म्हणून योग्य अर्थ समजून, एकाग्र मनाने ब्राह्मण सर्व धर्माचं पालन करतात आणि नेहमी जागरूक राहून पुढील लोकांचा लाभ मिळवण्याची इच्छा धरतात.
निन्दाम्यहं कर्म पितु: कृतं तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम् । बुद्ध्यानयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ।। २.१०९.
माझ्या वडिलांनी तुझ्यासारख्या चुकीच्या बुद्धीच्या माणसाला स्वीकारलं, हे मी निंदनीय मानतो; कारण अशी बुद्धी ठेवून वागणारा खरा नास्तिक धर्माच्या मार्गापासून दूर जातो.
यथा हि चोर: स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि । तस्माद्धि य: शङ्क्यतम: प्रजानां न नास्तिकेनाभिमुखो बुध: स्यात् ।। २.१०९.
जसा चोर तसा चुकीच्या बुद्धीचा माणूस; नास्तिकता हाच त्याचा मार्ग आहे असं समज. म्हणून सर्व लोकांत नास्तिकच सर्वात संशयास्पद असतो; ज्ञानी माणसाने कधीही नास्तिकाशी संग करू नये.
त्वत्तो जना: पूर्वतरे वराश्च शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रु: । जित्वा सदेमं च परञ्च लोकं तस्माद्द्विजा: स्वस्ति हुतं कृतं च ।। २.१०९.
तुझ्यापूर्वीचे आणि तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ लोकांनीही अनेक शुभ कर्म केलं, या जगात आणि पुढच्या जगात विजय मिळवला; म्हणून, ब्राह्मणांनो, यज्ञ आणि दान हेच खरं मंगल आहे.
धर्मे रता: सत्पुरुषै: समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधाना: । अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनय: प्रधाना: ।। २.१०९.
धर्मात रमणारे, सज्जनांमध्ये असणारे, तेजस्वी, दान आणि गुणात श्रेष्ठ, अहिंसक आणि निर्मळ — असे ऋषी जगात सगळ्यांना पूज्य असतात.
इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम् । उवाच तथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वच: सानुनयं च विप्र: ।। २.१०९.
रागाने बोलणाऱ्या, महान आणि दृढ मनाच्या रामाला त्या ब्राह्मणाने पुन्हा सत्य आणि श्रद्धेने, सौम्यपणे उत्तर दिलं.
न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन। समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः।।२.१०९.
मी नास्तिकांचे बोल बोलत नाही, मी नास्तिक नाही आणि काहीच नाही असंही मानत नाही; काळाचा विचार करून मी पुन्हा श्रद्धावान झालो, आणि दुसऱ्या वेळी कदाचित पुन्हा नास्तिक होईन.
स चापि कालो ऽयमुपागत: शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता । निवर्त्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं तु मयैतदीरितम् ।। २.१०९.
आता तोच काळ आला आहे, जसा मी नास्तिकतेचे शब्द बोललो; पण, राम, तुला परतवण्यासाठी आणि तुझं मन जिंकण्यासाठी मी हे बोललो.