भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम् । कर्त्तुमर्हति राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषेचनात् ।। २.१०७.
राजेंद्र, तूही आमच्या सत्यवचन वडिलांची आज्ञा तात्काळ पाळून, राज्याभिषेक स्वीकारावा.
ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम् । पितरं चापि धर्मज्ञं मातरं चाभिनन्दय ।। २.१०७.
भरता, धर्म जाणणारा, माझ्या कारणाने आपल्या राजाला कर्जातून मुक्त कर आणि वडील-मातेला सन्मान दे.
श्रूयते हि पुरा तात श्रुतिर्गीता यशस्विना । गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितऽन् प्रति ।। २.१०७.
पूर्वी एकदा, तात, गाय नावाच्या प्रसिद्ध यजमानाने आपल्या वडिलांसाठी गाय या ठिकाणी एक पवित्र स्तोत्र गायलं होतं, असं ऐकायला मिळतं.
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुत: । तस्मात् पुत्र इति प्रोक्त: पितऽन् यत्पाति वा सुत: ।। २.१०७.
पुत्र आपल्या वडिलांना 'पुन्नाम' नावाच्या नरकातून वाचवतो म्हणून त्याला 'पुत्र' असं म्हणतात; कारण तो वडिलांचे रक्षण करतो किंवा त्यांना तारतो.
एष्टव्या बहव: पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुता: । तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत् ।। २.१०७.
अनेक गुणी आणि विद्वान मुलं जन्माला घालावीत; कारण त्यातले कितीही एकत्र आले तरी त्यातला एखादा तरी गायेला जाईल.
एवं राजर्षय: सर्वे प्रतीता राजनन्दन । तस्मात् त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात् प्रभो ।। २.१०७.
राजनंदना, सर्व राजर्षींनी असंच मानलं आहे; म्हणून, नरश्रेष्ठा, आपल्या वडिलांना नरकातून वाचव.
अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरनुरञ्जय । शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभि: ।। २.१०७.
भरता, अयोध्येला जा, लोकांना आनंदी कर, शत्रुघ्नासह आणि सर्व ब्राह्मणांसह, हे वीर.
प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन् । आभ्यां तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन च ।। २.१०७.
राजा, मीही विलंब न करता या दोघांसह—वैदेही आणि लक्ष्मणासह—दंडकारण्यात प्रवेश करीन.
त्वं राजा भरत भव स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम् । गच्छत्वं पुरवरमद्य सम्प्रहृष्ट: संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान् प्रवेक्ष्ये ।। २.१०७.
भरता, तू माणसांचा राजा हो; मी वनवासीयांचा आणि वनातील प्राण्यांचा राजा होईन. तू आज आनंदाने महानगरात जा; मीही आनंदाने दंडकारण्यात प्रवेश करीन.
छायां ते दिनकरभा: प्रबाधमानं वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् । एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामति शयिनीं सुखी श्रयिष्ये ।। २.१०७.
भरता, पावसाळ्यात सूर्यकिरणांनी तुझ्या डोक्यावर गार सावली राहो; मीही या वनातील झाडांच्या गडद सावलीत सुखाने विसावेन.
शत्रुघ्न: कुशलमतिस्तु ते सहाय: सौमित्रिर्मम विदित: प्रधानमित्रम् । चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषादम् ।। २.१०७.
शत्रुघ्न हा तुझा कुशल साथीदार आहे; सौमित्र माझा मुख्य मित्र आहे, हे मला माहीत आहे. आम्ही चारही उत्तम पुत्र, हे राजेंद्र, सत्याचा मार्ग चालू—भरता, तू दुःखी होऊ नकोस.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तोत्तरशततम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील अयोध्याकांडाचा एकशेपंचवा अध्याय समाप्त.
thumb|अष्टाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तम: । उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वच: ।। २.१०८.
भरताला धीर देत असताना, श्रेष्ठ ब्राह्मण जाबालिने धर्मज्ञ रामाला धर्माच्या विरुद्ध अशी वचने सांगितली.
साधु राघव माभूत्ते बुद्धिरेवं निरर्थिका । प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेर्मनस्विन: ।। २.१०८.
राघवा, छान केलंस, पण तुझ्या मनात असा व्यर्थ विचार येऊ नये; कारण तू सद्गुणी आणि उच्च मनाचा आहेस, सामान्य माणसासारखा नाहीस.
क: कस्य पुरुषो बन्धु: किमाप्यं कस्य केनचित् । यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति ।। २.१०८.
कोणाचा कोणाशी खरा संबंध आहे? कोणाचं काय आहे, आणि कोणाकडे काय आहे? प्रत्येक जीव एकटा जन्मतो आणि एकटाच मरतो.
तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेतयो नर: । उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति कश्चिद्धि कस्यचित् ।। २.१०८.
राम, जो 'आई-वडील' यांच्यावर फार प्रेम करतो, तो वेडा समजावा; कारण खरे तर कोणाचं कोणाशी काहीच नातं नाही.
यथा ग्रामान्तरं गच्छन् नर: कश्चित् क्वचिद्वसेत् । उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरे ऽहनि ।। २.१०८.
जसं एखादा माणूस दुसऱ्या गावाला जातो, तिथे थोडा काळ राहतो आणि मग तो घर सोडून दुसऱ्या दिवशी दुसरीकडे जातो,
एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु । आवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जना: ।। २.१०८.
तसंच, ककुत्स्था, माणसांसाठी आई-वडील आणि घर हे फक्त थांबण्याची जागा आहे; सज्जन माणसं त्याला चिकटून राहत नाहीत.
पित्र्यं राज्यं परित्यज्य स नार्हसि नरोत्तम । आस्थातुं कापथं दु:खं विषमं बहुकण्टकम् ।। २.१०८.
नरश्रेष्ठा, तू वडिलांचं राज्य सोडलंस, म्हणून हे दुःखद, कठीण आणि काटेरी मार्ग स्वीकारू नकोस.
समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय । एकवेणी धरा हि त्वां नगरी सम्प्रतीक्षते ।। २.१०८.
समृद्ध अयोध्येत स्वतःला अभिषिक्त कर; एक वेणी असलेली ती नगरी तुझी वाट पाहते.
राजभोगाननुभवन् महार्हान् पार्थिवात्मज । विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ।। २.१०८.
राजपुत्रा, अयोध्येतील अतिशय मौल्यवान राजसुखांचा उपभोग घे, जसा इंद्र आपल्या स्वर्गात आनंद घेतो.
न ते कश्चिद्दशरथस्त्वं च तस्य न कश्चन । अन्यो राजा त्वमन्य: स तस्मात् कुरु यदुच्यते ।। २.१०८.
तू दशरथ नाहीस आणि तोही तुझा काही लागत नाही; आता दुसरा राजा आहे, म्हणून त्याने जे सांगितले तेच कर.
बीजमात्रं पिता जन्तो: शुक्लं रुधिरमेव च । संयुक्तमृतुमन्मात्रा पुरुषस्येह जन्म तत् ।। २.१०८.
वडील फक्त बीज देतात, जसा पांढरा व लाल रस; आईच्या गर्भाशी एकत्र आल्यावरच इथे मनुष्याचा जन्म होतो.
गत: स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै । प्रवृत्तिरेषा मर्त्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ।। २.१०८.
तो राजा ज्या ठिकाणी जायचे होते तिथे गेला आहे; माणसांचे हेच चक्र आहे, पण तू व्यर्थ दुःख करतोस.
अर्थधर्मपरा ये ये तांस्तान् शोचामि नेतरान् । ते हि दु:खमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे ।। २.१०८.
जे धन आणि धर्म यांना महत्त्व देतात, त्यांच्यासाठीच मला दुःख वाटते; कारण त्यांनी इथे दुःख भोगले आणि मृत्यूनंतर नाश पावले.
अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जन: । अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति ।। २.१०८.
अष्टका ही पितरांसाठी आहे असे लोक मानतात; पण बघ, मरणानंतर माणूस फक्त सडणारे अन्नच खाऊ शकतो का?
यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति । दद्यात् प्रवसत: श्राद्धं न तत् पथ्यशनं भवेत् ।। २.१०८.
जर इथे एकाने खाल्लेले दुसऱ्याच्या शरीरात जाऊ शकत असेल, तर परदेशात असलेल्या माणसासाठी श्राद्ध देता येईल, पण ते योग्य अन्न ठरणार नाही.
दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभि: कृता: । यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व सन्त्यज ।। २.१०८.
शहाण्यांनी हे ग्रंथ फक्त दानाला प्रोत्साहन देण्यासाठीच लिहिले आहेत — 'यज्ञ कर, दान दे, दीक्षा घे, तप कर, त्याग कर.'
स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते । प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठत: कुरु ।। २.१०८.
म्हणून, हे महाबुद्धिमान, 'यापलीकडे काही नाही' असेच मनाशी ठरव; जे प्रत्यक्ष आहे तेच स्वीकार, आणि जे अदृश्य आहे ते मागे ठेव.
स तां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् । राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादित: ।। २.१०८.
सर्व लोकांचे स्वरूप ओळखणारी ही समजूत मनाशी धरून, भरताने विनंती केल्याप्रमाणे तू राज्य स्वीकार.