परावरज्ञो यश्च स्यात्तथा त्वं मनुजाधिप । स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ।। २.१०६.
ज्याला वरच्या आणि खालच्या गोष्टींचं ज्ञान आहे, जसं तुला आहे, हे राजाधिराज, त्याने अशा संकटातही दुःखी व्हायला नको.
अमरोपम सत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसङ्गर: । सर्वज्ञ: सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ।। २.१०६.
तुझं मन अमरांसारखं आहे, तू महान आत्मा आणि सत्यावर ठाम आहेस; तू सर्वज्ञ, सर्वकाही पाहणारा आणि बुद्धिमान आहेस, हे राघव.
न त्वामेवङ्गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् । अविषह्यतमं दु:खमासादयितुमर्हति ।। २.१०६.
ज्याच्याकडे तुझ्यासारखे गुण आहेत आणि सृष्टीच्या उत्पत्ती-लयाचं ज्ञान आहे, त्याला असह्य दुःखाने ग्रासावं असं नाही.
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् । क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ।। २.१०६.
माझ्या अनुपस्थितीत, माझ्या आईने माझ्या कारणाने जे पाप केलं, ती नीच आणि वाईट आहे, ते माझं वाईटपण तू मला क्षमा कर.
धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् । हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ।। २.१०६.
धर्माच्या बंधनाने मी बांधलेलो आहे, म्हणून या माझ्या आईला, जरी तिने पाप केलं असलं तरी, कठोर शिक्षा देत नाही.
कथं दशरथाज्जात: शुद्धाभिजनकर्मण: । जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्य्यां कर्म जुगुप्सितम् ।। २.१०६.
दशरथांसारख्या शुद्ध वंश आणि कर्म असलेल्या वडिलांचा मी पुत्र असून, धर्म जाणून, अधर्माचं आणि निंद्य कृत्य मी कसं करू शकतो?
गुरु: क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेत: पितेति च । तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ।। २.१०६.
गुरु, कृती, वयस्क, राजा, आणि मरण पावलेला वडील — या सर्वांचा, तसेच देवतांचा, सभेत मी कधीही निंदा करणार नाही.
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् । स्त्रिया: प्रियं चिकीर्षु: सन् कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ।। २.१०६.
जो धर्म आणि अर्थ यांचा अभाव असलेले, पापमय कृत्य केवळ स्त्रीला आनंद देण्यासाठी करतो, तो खरा धर्म जाणणारा असू शकतो का?
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुति: । राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुति: कृता ।। २.१०६.
पूर्वीपासून असे म्हटले जाते की शेवटच्या क्षणी सर्व प्राणी गोंधळतात; राजाने जसा वागला, त्यामुळे ती गोष्ट आपल्या डोळ्यांसमोर खरी ठरली.
साध्वर्थमभिसन्धाय ऺक्रोधान्मोहाच्च साहसात् । तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ।। २.१०६.
माझ्या वडिलांनी राग, मोह किंवा घाईघाईने जे काही चुकीचे केले, ते तुम्ही योग्यतेसाठी आता मागे घ्या.
पितुरपतनहेतुत्वात्तदेवापत्यत्वेन सम्मतम् ।। २.१०६.
वडिलांच्या पतनाला कारणीभूत ठरणारे कृत्य, ते मुलावरच येते असे मानले जाते.
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितु: । अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ।। २.१०६.
तुम्हीच खरे पुत्र व्हा, वडिलांचे पापकर्म तुम्ही करू नका; जगात शहाणे लोक अशा वाईट कृत्याचा पाठपुरावा करणाऱ्याला मान देत नाहीत.
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च न: । पौरजानपदान् सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ।। २.१०६.
कैकेयी, मी, आपले वडील, आपले मित्र, नातेवाईक आणि नगर-प्रदेशातील सर्व लोक — हे सर्व तुम्हीच सांभाळा.
क्व चारण्यं क्व च क्षात्ऺत्र क्व जटा: क्व च पालनम् । ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति ।। २.१०६.
वन आणि क्षत्रिय, जटा आणि राज्यसत्ता — यांचा काय संबंध? अशी विस्कळीत कृती तुम्ही करू नये.
एष हि प्रथमो धर्म: क्षत्ऺित्रयस्याभिषेचनम् । येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ।। २.१०६.
क्षत्रियाचा पहिला आणि मुख्य धर्म म्हणजे राज्याभिषेक; त्यानेच, हे महाज्ञानी, प्रजांचे रक्षण करता येते.
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् । आयतिस्थं चरेद्धर्मं क्षत्ऺत्रबन्धुरनिश्चितम् ।। २.१०६.
जो निश्चित आणि समोर असलेला धर्म सोडून, अनिश्चित आणि भविष्यातील धर्माचा पाठपुरावा करतो, तो क्षत्रिय किंवा त्याचा नातेवाईक असू शकतो का?
अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि । धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशमाप्नुहि ।। २.१०६.
जर तुम्हाला कठीण आणि कष्टदायक धर्माचाच आचरण करायचा असेल, तर धर्माने चारही वर्णांचे रक्षण करा आणि तो कष्ट स्वीकारा.
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् । प्राहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि ।। २.१०६.
चारही आश्रमांमध्ये गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे, असे धर्म जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहे; मग तुम्ही तो कसा सोडू शकता?
श्रुतेन बाल: स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् । स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ।। २.१०६.
शिक्षण, स्थान आणि जन्म या सर्वांत मी तुमच्यापेक्षा लहान आहे; मग तुम्ही असताना मी भूमीचे रक्षण कसे करू?
हीनबुद्धिगुणो बालो हीन: स्थानेन चाप्यहम् । भवता च विनाभूतो न वर्त्तयितुमुत्सहे ।। २.१०६.
मी बुद्धी, गुण आणि स्थानाने कमी आहे; आणि तुमच्याशिवाय राज्य चालवण्याची माझ्यात शक्ती नाही.
इदं निखिलमव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् । अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवै: ।। २.१०६.
हे अखंड, शांत, पितृपरंपरेचे राज्य, काट्याकुट्यांशिवाय, तुम्हीच आपल्या धर्माने आणि नातेवाईकांसह चालवा.
इहैव त्वा ऽभिषिञ्चन्तु सर्वा: प्रकृतय: सह । ऋत्विज: सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदा: ।। २.१०६.
इथेच सर्व मंत्री, ऋत्विज आणि वसिष्ठ, मंत्रपारंगत, तुम्हाला अभिषेक करोत.
अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज । विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिरिव वासव: ।। २.१०६.
आम्ही अभिषेक केल्यावर, तुम्ही इंद्राने मरुतांसह जसा विजय मिळवला, तसा जग जिंकून अयोध्येचे राज्य करा.
ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन् दुर्हृद: साधु निर्द्दहन् । सुहृदस्तर्पयन् कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ।। २.१०६.
तीन ऋण फेडून, दुष्टांचा नाश करून, मित्रांची इच्छा पूर्ण करून, तुम्हीच येथे माझ्यावर राज्य करा.
अद्यार्य मुदिता: सन्तु सुहृदस्ते ऽभिषेचने । अद्य भीता: पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश ।। २.१०६.
आज तुझे खरे मित्र तुझ्या अभिषेकामुळे आनंदी व्हावेत आणि तुझे वाईट चिंतन करणारे भीतीने दहा दिशांना पळून जावोत.
आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ । अद्य तत्रभवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ।। २.१०६.
माझ्या आईवर आणि माझ्यावर आलेला कलंक दूर कर आणि आज तिथे आपल्या वडिलांना पापापासून वाचव.
शिरसा त्वा ऽभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि । बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वर: ।। २.१०६.
मी डोकं झुकवून तुझी विनंती करतो—माझ्यावर आणि आपल्या सर्व नातलगांवर दया कर, जशी महादेव सर्व जीवांवर करतो.
अथैतत् पृष्ठत: कृत्वा वनमेव भवानित: । गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्द्धमप्यहम् ।। २.१०६.
पण हे सर्व बाजूला ठेवूनही तू वनात जाण्याचा निर्णय घेतलास, तर मीही तुझ्यासोबत येईन.
तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमान: शिरसा महीपति: । न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान् मतिं पितुस्तद्वचने व्यवस्थित: ।। २.१०६.
भरताने खूप विनवणी करूनही, डोकं झुकवून प्रार्थना केली तरी, रामाने आपल्या वडिलांच्या आज्ञेत ठाम राहून परत जाण्याचा निश्चय केला नाही.
तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दु:खित: । न यात्ययोध्यामिति दु:खितो ऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षित: ।। २.१०६.
राघवाचा असा अद्भुत धैर्य पाहून, लोक दुःखी असले तरी त्याच्या ठाम निश्चयामुळे त्यांना आनंद वाटला; तो अयोध्येला येणार नाही म्हणून त्यांना दुःख झाले, पण त्याच्या दृढतेमुळे आनंदही झाला.