न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिन्दम । तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु: स न: पिता ।। २.१०५.
शत्रूंचा पराभव करणारा, त्यांच्या आज्ञेला मी कधीही टाकून देणं योग्य नाही. आपले वडील आपल्यासाठी नेहमीच आदरणीय आहेत; ते आपले नातेवाईक आहेत, तेच आपले वडील आहेत.
तद्वच: पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिण: । कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ।। २.१०५.
म्हणून, राघव, आपल्या धर्मनिष्ठ वडिलांचं वचन मी वनवास स्वीकारून पाळणार आहे.
धीर्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्त्तिना । भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ।। २.१०५.
जो माणूस पुढील जन्म मिळवू इच्छितो, त्याने नेहमी बुध्दीने, दयाळूपणाने आणि वडीलधाऱ्यांचं ऐकून वागावं, हे नरसिंहा.
आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ । निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य न: ।। २.१०५.
माणसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू देखील आपल्या स्वभावानुसार वागावं, कारण आपल्या वडील दशरथ यांचं उत्तम वर्तन तू ऐकलं आहेस.
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् । यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम राम: ।। २.१०५.
अशा प्रकारे, वडिलांची आज्ञा पाळण्यासाठी आणि अर्थपूर्ण बोलून, महात्मा राम काही वेळाने आपल्या लहान भावाशी बोलणं थांबवतो.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे पञ्चोत्तरशततम: सर्ग:
या प्रकारे, वाल्मीकी यांच्या प्राचीन आणि पवित्र रामायणातील अयोध्या कांडातील शंभर-पाचवा सर्ग संपला.
thumb|षडधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् । ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् । उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वच: ।। २.१०६.
रामाने अर्थपूर्ण बोलणं थांबवल्यावर, मंदाकिनीच्या काठी प्रजाजनांवर प्रेम करणाऱ्या रामाला, धर्मनिष्ठ भरताने, धर्मयुक्त आणि आश्चर्यकारक शब्दांत संबोधले.
को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिन्दम । न त्वां प्रव्यथयेद्दु:खं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ।। २.१०६.
या जगात तुझ्यासारखा दुसरा कोण असू शकेल, हे शत्रूंचा पराभव करणारा? तुला दुःखाने व्याकुळ करता येत नाही आणि आनंदानेही तू उंचावत नाहीस.
सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ।। २.१०६.
तू वडीलधाऱ्यांचा मान मिळवतोस आणि शंका आल्यास त्यांच्याशी सल्लामसलत करतोस.
यथा मृतस्तथा जीवन् यथा ऽसति तथा सति । यस्यैष बुद्धिलाभ: स्यात्परितप्येत केन स: ।। २.१०६.
जो माणूस जिवंत असो वा मृत, समोर असो वा नसला, अशा प्रकारची समजूत ज्याच्याकडे आहे, त्याला कोणत्या गोष्टीने व्याकुळ व्हावं?
परावरज्ञो यश्च स्यात्तथा त्वं मनुजाधिप । स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ।। २.१०६.
ज्याला वरच्या आणि खालच्या गोष्टींचं ज्ञान आहे, जसं तुला आहे, हे राजाधिराज, त्याने अशा संकटातही दुःखी व्हायला नको.
अमरोपम सत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसङ्गर: । सर्वज्ञ: सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ।। २.१०६.
तुझं मन अमरांसारखं आहे, तू महान आत्मा आणि सत्यावर ठाम आहेस; तू सर्वज्ञ, सर्वकाही पाहणारा आणि बुद्धिमान आहेस, हे राघव.
न त्वामेवङ्गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् । अविषह्यतमं दु:खमासादयितुमर्हति ।। २.१०६.
ज्याच्याकडे तुझ्यासारखे गुण आहेत आणि सृष्टीच्या उत्पत्ती-लयाचं ज्ञान आहे, त्याला असह्य दुःखाने ग्रासावं असं नाही.
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् । क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ।। २.१०६.
माझ्या अनुपस्थितीत, माझ्या आईने माझ्या कारणाने जे पाप केलं, ती नीच आणि वाईट आहे, ते माझं वाईटपण तू मला क्षमा कर.
धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् । हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ।। २.१०६.
धर्माच्या बंधनाने मी बांधलेलो आहे, म्हणून या माझ्या आईला, जरी तिने पाप केलं असलं तरी, कठोर शिक्षा देत नाही.
कथं दशरथाज्जात: शुद्धाभिजनकर्मण: । जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्य्यां कर्म जुगुप्सितम् ।। २.१०६.
दशरथांसारख्या शुद्ध वंश आणि कर्म असलेल्या वडिलांचा मी पुत्र असून, धर्म जाणून, अधर्माचं आणि निंद्य कृत्य मी कसं करू शकतो?
गुरु: क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेत: पितेति च । तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ।। २.१०६.
गुरु, कृती, वयस्क, राजा, आणि मरण पावलेला वडील — या सर्वांचा, तसेच देवतांचा, सभेत मी कधीही निंदा करणार नाही.
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् । स्त्रिया: प्रियं चिकीर्षु: सन् कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ।। २.१०६.
जो धर्म आणि अर्थ यांचा अभाव असलेले, पापमय कृत्य केवळ स्त्रीला आनंद देण्यासाठी करतो, तो खरा धर्म जाणणारा असू शकतो का?
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुति: । राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुति: कृता ।। २.१०६.
पूर्वीपासून असे म्हटले जाते की शेवटच्या क्षणी सर्व प्राणी गोंधळतात; राजाने जसा वागला, त्यामुळे ती गोष्ट आपल्या डोळ्यांसमोर खरी ठरली.
साध्वर्थमभिसन्धाय ऺक्रोधान्मोहाच्च साहसात् । तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ।। २.१०६.
माझ्या वडिलांनी राग, मोह किंवा घाईघाईने जे काही चुकीचे केले, ते तुम्ही योग्यतेसाठी आता मागे घ्या.
पितुरपतनहेतुत्वात्तदेवापत्यत्वेन सम्मतम् ।। २.१०६.
वडिलांच्या पतनाला कारणीभूत ठरणारे कृत्य, ते मुलावरच येते असे मानले जाते.
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितु: । अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ।। २.१०६.
तुम्हीच खरे पुत्र व्हा, वडिलांचे पापकर्म तुम्ही करू नका; जगात शहाणे लोक अशा वाईट कृत्याचा पाठपुरावा करणाऱ्याला मान देत नाहीत.
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च न: । पौरजानपदान् सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ।। २.१०६.
कैकेयी, मी, आपले वडील, आपले मित्र, नातेवाईक आणि नगर-प्रदेशातील सर्व लोक — हे सर्व तुम्हीच सांभाळा.
क्व चारण्यं क्व च क्षात्ऺत्र क्व जटा: क्व च पालनम् । ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति ।। २.१०६.
वन आणि क्षत्रिय, जटा आणि राज्यसत्ता — यांचा काय संबंध? अशी विस्कळीत कृती तुम्ही करू नये.
एष हि प्रथमो धर्म: क्षत्ऺित्रयस्याभिषेचनम् । येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ।। २.१०६.
क्षत्रियाचा पहिला आणि मुख्य धर्म म्हणजे राज्याभिषेक; त्यानेच, हे महाज्ञानी, प्रजांचे रक्षण करता येते.
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् । आयतिस्थं चरेद्धर्मं क्षत्ऺत्रबन्धुरनिश्चितम् ।। २.१०६.
जो निश्चित आणि समोर असलेला धर्म सोडून, अनिश्चित आणि भविष्यातील धर्माचा पाठपुरावा करतो, तो क्षत्रिय किंवा त्याचा नातेवाईक असू शकतो का?
अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि । धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशमाप्नुहि ।। २.१०६.
जर तुम्हाला कठीण आणि कष्टदायक धर्माचाच आचरण करायचा असेल, तर धर्माने चारही वर्णांचे रक्षण करा आणि तो कष्ट स्वीकारा.
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् । प्राहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि ।। २.१०६.
चारही आश्रमांमध्ये गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे, असे धर्म जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहे; मग तुम्ही तो कसा सोडू शकता?
श्रुतेन बाल: स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् । स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ।। २.१०६.
शिक्षण, स्थान आणि जन्म या सर्वांत मी तुमच्यापेक्षा लहान आहे; मग तुम्ही असताना मी भूमीचे रक्षण कसे करू?
हीनबुद्धिगुणो बालो हीन: स्थानेन चाप्यहम् । भवता च विनाभूतो न वर्त्तयितुमुत्सहे ।। २.१०६.
मी बुद्धी, गुण आणि स्थानाने कमी आहे; आणि तुमच्याशिवाय राज्य चालवण्याची माझ्यात शक्ती नाही.