भवत्वविधवा भूमि: समग्रा पतिना त्वया । शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा ।। २.१०४.
तुझ्या रूपाने पृथ्वीला पुन्हा पती मिळावा, जशी शरद ऋतूतील रात्र निर्मळ चंद्रामुळे उजळते.
एभिश्च सचिवै: सार्द्धं शिरसा याचितो मया । भ्रातु: शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्त्तुमर्हसि ।। २.१०४.
या सर्व मंत्र्यांसह मी डोकं झुकवून तुला विनंती करतो; भाऊ, शिष्य आणि दास म्हणून तुझी कृपा मिळावी अशी मी प्रार्थना करतो.
तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं प्रकृतिमण्डलम् । पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि ।। २.१०४.
म्हणून, पुरुषसिंहा, हे पितृपरंपरेने चालत आलेलं आणि नेहमी सन्मानित असलेलं प्रजांचे वर्तुळ तू कधीही मोडू नकोस.
एवमुक्त्वा महाबाहु: सबाष्प: कैकयीसुत: । रामस्य शिरसा पादौ जग्राह विधिवत्पुन: ।। २.१०४.
असं सांगून, महाबाहू कैकेयीचा मुलगा, डोळ्यांत पाणी आणून, पुन्हा रामाच्या पायांवर डोके ठेवून, योग्य रीतीने वाकला.
तं मत्तमिव मातङ्गं नि:श्वसन्तं पुन:पुन: । भ्रातरं भरतं राम: परिष्वज्येदमब्रवीत् ।। २.१०४.
आपला भाऊ भरत, वारंवार खोल श्वास घेतोय, जणू काही मदमस्त हत्तीच, असं पाहून रामाने त्याला घट्ट मिठी मारली आणि म्हणाला—
कुलीन: सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रत: । राज्यहेतो: कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जन: ।। २.१०४.
तू कुलीन आहेस, सद्गुणी आहेस, तेजस्वी आहेस, आणि व्रत पाळणारा आहेस; मग असा तू, केवळ राज्यासाठी, काही चुकीचं कसं करशील?
न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन । न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ।। २.१०४.
हे शत्रूंचा नाश करणारा, तुझ्यात मला अगदी लहानसुद्धा दोष दिसत नाही. आणि आईचं बालिशपणामुळे निंदा करायला तुला अजिबातच शोभत नाही.
कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदा ऽनघ । उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते ।। २.१०४.
हे अत्यंत बुद्धिमान आणि निष्पाप, वडीलधाऱ्यांची इच्छा नेहमी पाळली पाहिजे, विशेषतः योग्य पत्नी आणि मुलांबद्दल असेल तेव्हा.
वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याता: सौम्य साधुभि: । भार्य्या: पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमनु ज्ञातुमर्हसि ।। २.१०४.
हे सौम्य, जसं जगात सज्जन लोक आपल्याला पत्नी, मुले आणि शिष्य म्हणून ओळखतात, तसंच तू स्वतःलाही समजावं.
वने वा चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम् । राज्ये वापि महाराजो मां वासयितुमीश्वर: ।। २.१०४.
माझं राहणं जंगलात, झाडाच्या साली आणि काळ्या मृगाची कातडी घालून असो, किंवा राज्यात मोठ्या राजासारखं असो, हे सर्व त्याच्या इच्छेनुसार आहे.
यावत्पितरि धर्मज्ञे गौरवं लोकसत्कृतम् । तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम् ।। २.१०४.
ज्यापर्यंत धर्मनिष्ठ वडिलांचा, जे लोकांनी मानले आहेत, आदर आहे, त्याचप्रमाणे, हे धर्मप्रियांमध्ये श्रेष्ठ, आईचाही आदर असावा.
एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव । मातापितृभ्यामुक्तो ऽहं कथमन्यत् समाचरे ।। २.१०४.
हे राघव, या दोन्ही धर्मशील आईवडिलांनी मला जंगलात पाठवलं आहे, मग मी दुसरं काही कसं करू शकतो?
त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् । वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा ।। २.१०४.
तुला जगमान्य अयोध्येचं राज्य मिळावं, आणि मला झाडाच्या साली घालून दंडकारण्यात राहावं लागेल.
एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसन्निधौ । व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गत: ।। २.१०४.
राजाने असं लोकांसमोर विभाग करून, आणि आपली आज्ञा देऊन, शेवटी स्वर्ग गाठला.
स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव । पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ।। २.१०४.
तो राजा, तुझा वडील, धर्मात्मा आणि सर्वांचा गुरू आहे; त्याने तुला जो हिस्सा दिला आहे, तो तुला उपभोगावा लागेल.
चतुर्दशसमा: सौम्य दण्डकारण्यमाश्रित: । उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना ।। २.१०४.
हे सौम्य, मी चौदा वर्षे दंडकारण्यात राहीन आणि माझ्या महान वडिलांनी मला जो हिस्सा दिला आहे, तोच मी स्वीकारेन.
यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृत: पिता महात्मा विबुधाधिपोपम: । तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वरभावमप्यहम् ।। २.१०४.
माझ्या महान वडिलांनी, जे लोकांत मानले गेले आणि देवाधिपतीसारखे होते, मला जे काही सांगितलं, तेच मला सर्वश्रेष्ठ वाटतं; सर्व जगावर राज्य मिळालं तरीही ते नाही.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुरधिकशततम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषींच्या पवित्र रामायणात, श्रीमद् अयोध्याकांडातील एकशेचारावा सर्ग संपला.
thumb|पञ्चाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center तत: पुरुषसिंहानां वृतानां तै: सुहृद्गणै: । शोचतामेव रजनी दु:खेन व्यत्यवर्त्तत ।। २.१०५.
मग त्या सिंहासारख्या पुरुषांना, त्यांच्या मित्रमंडळींनी वेढलेलं असताना, दुःखातच रात्र ओलांडली.
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृता: । मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ।। २.१०५.
रात्र संपून सकाळ झाली, तेव्हा तुझे भाऊ, मित्रांसह, मंदाकिनी नदीवर जाऊन, अग्निहोत्र आणि जप करून, रामाजवळ आले.
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् । भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ।। २.१०५.
ते सर्व शांतपणे बसले होते; कुणीही काही बोललं नाही. पण भरताने, मित्रांच्या मध्ये, रामाला बोललं.
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम । तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।। २.१०५.
माझ्या आईनं मला समजावून हे राज्य दिलं आहे; ते मी आता तुला देतोय—तू हे राज्य आनंदानं, कुठलाही अडथळा न येऊ देता भोग.
महतेवाम्बुवेगेन भिन्न: सेतुर्जलागमे । दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ।। २.१०५.
मोठ्या पाण्याच्या प्रवाहानं बांध फुटावा, तसं हे मोठं राज्य तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणालाही सांभाळता येणार नाही.
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्ऺित्रण: । अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ।। २.१०५.
घोड्याच्या वेगामागे किंवा गरुडाच्या उडीनंतर कोणी जाऊ शकत नाही, तसंच, राजन, मी तुझ्या मार्गाशी जुळवून घेऊ शकत नाही.
सुजीवं नित्यशस्तस्य य: परैरुपजीव्यते । राम तेन तु दुर्जीवं य: परानुपजीवति ।। २.१०५.
जो नेहमी दुसऱ्यांवर अवलंबून असतो, त्याचं जगणं सोपं असतं; पण, राम, जो दुसऱ्यांवर जगतो, त्याचं जगणं कठीण असतं.
यथा तु रोपितो वृक्ष: पुरुषेण विवर्द्धित: । ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुम: ।। २.१०५.
जसा एखादा माणूस झाड लावतो, वाढवतो, तेव्हा ते झाड मोठं होतं, फांद्या जाड होतात आणि छोट्या माणसाला ते चढणं कठीण होतं,
स यथा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् । स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतो: प्ररोपित: ।। २.१०५.
पण ते झाड फुलल्यानंतरही जर फळं देत नाही, तर ज्याने ते लावलं त्याला त्याचं समाधान मिळत नाही.
एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तुमर्हसि । यदि त्वमस्मान् वृषभो भर्त्ता भृत्यान्न शाधि हि ।। २.१०५.
हे बळकट बाहू असलेल्या, हीच उपमा आहे; तू याचा अर्थ समजून घ्यावा. जर तू आमचा प्रमुख असशील, तर आपल्या सेवकांवर राज्य करू नकोस.
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वश: । प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिन्दमम् ।। २.१०५.
महान राजा, सगळ्या श्रेष्ठ संघांनी आणि लोकांनी तुला पाहावं, शत्रूंना जिंकू न शकणारा, राज्यात सूर्यासारखा तेजस्वी दिसावा.
तवा ऽनुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जरा: । अन्त:पुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिता: ।। २.१०५.
काकुत्स्थ वंशज, तुझ्या मिरवणुकीत मदमस्त हत्ती गर्जावेत, आणि अंतःपुरातील स्त्रिया आनंदानं, एकाग्रतेनं हसाव्यात.