तां परिष्वज्य दु:खार्त्तां माता दुहितरं यथा । वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ।। २.१०३.
वनवासाने कृश झालेल्या, दु:खी सीतेला आईने जशी मुलीला मिठी मारावी तशी कौसल्याने जवळ घेतलं आणि तिला बोलली.
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च । रामपत्नी कथं दु:खं सम्प्राप्ता निर्जने वने ।। २.१०३.
विदेहराजाची कन्या, दशरथाची सून आणि रामाची पत्नी असलेली सीता या एकाकी वनात इतकं दु:ख कसं भोगते आहे?
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् । काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदै: ।। २.१०३.
तुझं मुख सूर्याच्या तापाने जळालेल्या कमळासारखं, कोमेजलेल्या पाण्यातील कमळासारखं, धुळीने मळवट झालेल्या सोन्यासारखं, किंवा ढगांनी झाकलेल्या चंद्रासारखं दिसतं.
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम् भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भव: ।। २.१०३.
वैदेही, तुझं तसं मुख पाहून माझ्या मनात दु:खाची जाणीव अग्नीने इंधन जाळावं तशी होते, आणि संकटातून जन्मलेलं दु:ख माझ्या मनाला फारच जाळतं.
ब्रुवन्त्यामेवमार्त्तायां जनन्यां भरताग्रज: । पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघव: ।। २.१०३.
आई अशा व्याकुळपणे बोलत असताना, भरताचा मोठा भाऊ राम वसिष्ठांच्या पायांजवळ गेला आणि त्यांना स्पर्श केला.
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिप: । प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजस: सहैव तेनोपविवेश राघव: ।। २.१०३.
त्या वेळी, अग्निसमान तेज असलेल्या पुरोहिताच्या पायांना आदराने स्पर्श करून, श्रीमंत तेजस्वी राम बृहस्पतीसमोर इंद्र जसा बसतो तसा त्यांच्या सोबत बसला.
ततो जघन्यं सहितै: समन्त्रिभि: पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकै: । जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ।। २.१०३.
नंतर धर्मनिष्ठ भरत आपल्या मंत्र्यांसह, नगरातील प्रमुख नागरिक, सैन्य आणि धर्म जाणणाऱ्या लोकांसह आपल्या मोठ्या भावाजवळ बसला.
उपोपविष्टस्तु तथा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् । श्रिया ज्वलन्तं भरत: कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्र: प्रयत: प्रजापतिम् ।। २.१०३.
मग तो पराक्रमी भरत, हात जोडून, तपस्व्यासारखा तेजस्वी दिसणाऱ्या रामाकडे अगदी भक्तिभावाने पाहू लागला, जसा भक्त इंद्र प्रजापतीकडे पाहतो.
किमेष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति । इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ।। २.१०३.
भरत रामाला वंदन करून, आदराने काय बोलणार याची उत्कंठा त्या सभेतील सर्व सज्जनांमध्ये निर्माण झाली.
स राघव: सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभवो भरतश्च धार्मिक: । वृता: सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै: सहितास्त्रयो ऽग्नय: ।। २.१०३.
राम, सत्यनिष्ठ; लक्ष्मण, पराक्रमी; आणि धर्मशील भरत, आपल्या मित्रांसह त्या सभेत जणू काही यज्ञातील तीन अग्नी आणि त्यांच्या ऋत्विजांसारखे तेजाने उजळून निघाले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्र्युत्तरशततम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषींनी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणातील श्रीमदयोद्ध्याकांडाचा एकशे तिसरा सर्ग येथे समाप्त होतो.
thumb|चतुरधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center तं तु राम: समाज्ञाय भ्रातरं गुरुवत्सलम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे ।। २.१०४.
तेव्हा रामाने आपल्या गुरुभक्त भावाला ओळखून, लक्ष्मणासह त्याला विचारायला सुरुवात केली.
किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया । यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनी ।। २.१०४.
तू काय बोललास, आणि कशासाठी तू हे झाडाची साल व जटा घालून या ठिकाणी आला आहेस, हे मला ऐकायचं आहे.
किं निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधर: । हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ।। २.१०४.
कशासाठी तू काळ्या मृगचर्म व जटा घालून, राज्य सोडून या अरण्यात आला आहेस, हे सर्व मला सांग.
इत्युक्त: कैकयीपुत्र: काकुत्स्थेन महात्मना । प्रगृह्य बलवद्भूय: प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।। २.१०४.
काकुत्स वंशातील त्या महात्म्याने असे विचारल्यावर, कैकेयीपुत्र भरताने हात जोडून, मोठ्या प्रयत्नाने हे शब्द सांगितले.
आर्य्यं तात: परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । गत: स्वर्गं महाबाहु: पुत्रशोकाभिपीडित: ।। २.१०४.
आपला थोर वडील, अत्यंत कठीण कृत्य करून, पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन स्वर्गवासी झाले.
स्त्रिया नियुक्त: कैकेय्या मम मात्रा परन्तप । चकार सुमहत्पापमिदमात्मयशोहरम् ।। २.१०४.
शत्रूंना जिंकणाऱ्या राम, माझ्या आई कैकेयीच्या सांगण्यावरून वडिलांनी हे मोठं पाप केलं, ज्यामुळे त्यांचा कीर्ती नष्ट झाली.
सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता । पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम ।। २.१०४.
माझी आई, राज्याचा लाभ न मिळवता, विधवा आणि शोकाने कृश होऊन, भयंकर नरकात पडेल.
तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्त्तुमर्हसि । अभिषिञ्चस्व चाद्यैव राज्येनप मघवानिव ।। २.१०४.
म्हणून मी तुझा दास म्हणून तुझी कृपा मागतो; तू आजच राजा म्हणून अभिषिक्त हो, जसा इंद्राला राज्याभिषेक मिळाला.
इमा: प्रकृतय: सर्वा विधवा मातरश्च या: । त्वत्सकाशमनुप्राप्ता: प्रसादं कर्त्तुमर्हसि ।। २.१०४.
या सर्व प्रजाजन व विधवा मातांनी तुझ्याकडे येऊन तुझी कृपा मागितली आहे.
तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद । राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान् सुहृद: कुरु ।। २.१०४.
म्हणून, हे मान देणाऱ्या, योग्य रीतीने आणि धर्माने राज्य स्वीकार, आणि आपल्या मित्रांना सुखी कर.
भवत्वविधवा भूमि: समग्रा पतिना त्वया । शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा ।। २.१०४.
तुझ्या रूपाने पृथ्वीला पुन्हा पती मिळावा, जशी शरद ऋतूतील रात्र निर्मळ चंद्रामुळे उजळते.
एभिश्च सचिवै: सार्द्धं शिरसा याचितो मया । भ्रातु: शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्त्तुमर्हसि ।। २.१०४.
या सर्व मंत्र्यांसह मी डोकं झुकवून तुला विनंती करतो; भाऊ, शिष्य आणि दास म्हणून तुझी कृपा मिळावी अशी मी प्रार्थना करतो.
तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं प्रकृतिमण्डलम् । पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि ।। २.१०४.
म्हणून, पुरुषसिंहा, हे पितृपरंपरेने चालत आलेलं आणि नेहमी सन्मानित असलेलं प्रजांचे वर्तुळ तू कधीही मोडू नकोस.
एवमुक्त्वा महाबाहु: सबाष्प: कैकयीसुत: । रामस्य शिरसा पादौ जग्राह विधिवत्पुन: ।। २.१०४.
असं सांगून, महाबाहू कैकेयीचा मुलगा, डोळ्यांत पाणी आणून, पुन्हा रामाच्या पायांवर डोके ठेवून, योग्य रीतीने वाकला.
तं मत्तमिव मातङ्गं नि:श्वसन्तं पुन:पुन: । भ्रातरं भरतं राम: परिष्वज्येदमब्रवीत् ।। २.१०४.
आपला भाऊ भरत, वारंवार खोल श्वास घेतोय, जणू काही मदमस्त हत्तीच, असं पाहून रामाने त्याला घट्ट मिठी मारली आणि म्हणाला—
कुलीन: सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रत: । राज्यहेतो: कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जन: ।। २.१०४.
तू कुलीन आहेस, सद्गुणी आहेस, तेजस्वी आहेस, आणि व्रत पाळणारा आहेस; मग असा तू, केवळ राज्यासाठी, काही चुकीचं कसं करशील?
न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन । न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ।। २.१०४.
हे शत्रूंचा नाश करणारा, तुझ्यात मला अगदी लहानसुद्धा दोष दिसत नाही. आणि आईचं बालिशपणामुळे निंदा करायला तुला अजिबातच शोभत नाही.
कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदा ऽनघ । उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते ।। २.१०४.
हे अत्यंत बुद्धिमान आणि निष्पाप, वडीलधाऱ्यांची इच्छा नेहमी पाळली पाहिजे, विशेषतः योग्य पत्नी आणि मुलांबद्दल असेल तेव्हा.
वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याता: सौम्य साधुभि: । भार्य्या: पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमनु ज्ञातुमर्हसि ।। २.१०४.
हे सौम्य, जसं जगात सज्जन लोक आपल्याला पत्नी, मुले आणि शिष्य म्हणून ओळखतात, तसंच तू स्वतःलाही समजावं.