कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता । सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्ऺचान्या राजयोषित: ।। २.१०३.
कौसल्या, डोळ्यांत पाणी आणि चेहरा कोरडा झालेला, दुःखी मनाने सुमित्रेला आणि इतर राजस्त्रियांना म्हणाली.
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् । वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृता: ।। २.१०३.
हे त्या निरपराध, पण सध्या दुःखात असलेल्या आणि राज्यातून वंचित झालेल्या लोकांचे पवित्र स्थान आहे.
इत: सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रित: । स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ।। २.१०३.
सुमित्रे, इथून तुझा मुलगा नेहमी माझ्या मुलासाठी थांबून, स्वतः पाणी आणतो.
जघन्यमपि ते पुत्र: कृतवान्न तु गर्हित: । भ्रातुर्यदर्थसहितं सर्वं तद्विहितं गुणै: ।। २.१०३.
तुझ्या धाकट्या मुलाने काहीही निंदनीय केले नाही; तो भाऊसाठी जे काही करतो, ते सर्व गुणांनीच करतो.
अद्यायमपि ते पुत्र: क्लेशानामतथोचित: । नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ।। २.१०३.
आजही तुझा मुलगा, जो कधीही दुःखाला सरावलेला नाही, त्याने नीच आणि दुःख देणारे कृत्य सोडावे.
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले । पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ।। २.१०३.
दक्षिणेकडे वळलेल्या कुशांवर, कौसल्येने जमिनीवर पतीने ठेवलेले इंगुदीच्या बियांपासून केलेले पीठ ओळखले.
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा । उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रिय: ।। २.१०३.
पित्याच्या दुःखाने रामाने जमिनीवर ठेवलेले ते पाहून, राणी कौसल्या सर्व दशरथांच्या पत्नींना म्हणाली.
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मन: । राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ।। २.१०३.
हे पहा, राघवाने आपल्या महान पित्याला, इक्ष्वाकू वंशाच्या अधिपतीला, योग्य विधीने अर्पण केलेले हे आहे.
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मन: । नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ।। २.१०३.
देवतुल्य मोठ्या राजाने सर्व सुखांचा अनुभव घेतल्यानंतर हे अन्न त्याला शोभत नाही, असं मला वाटतं.
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभु: । कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिप: ।। २.१०३.
ज्याने चारही दिशांना पसरलेली पृथ्वी महेंद्रासारखा राज्य केली, तो पृथ्वीचा राजा आता फक्त इंगुदी फळं आणि पिठाचे कडबोळे कसे खातो हेच मला समजत नाही.
अतो दु:खतरं लोके न किञ्चित् प्रतिभाति मा । यत्र राम: पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ।। २.१०३.
या जगात याहून मोठं दु:ख काहीच नाही असं मला वाटतं—समृद्ध असलेला राम आपल्या वडिलांना फक्त इंगुदी फळं आणि मधच देतो.
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे । कथं दु:खेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ।। २.१०३.
रामाने वडिलांना इंगुदीचे कडबोळे दिलेले पाहून माझं हृदय दु:खाने हजार तुकड्यांत का फाटत नाही हेच मला कळत नाही.
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा । यदन्न: पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवता: ।। २.१०३.
खरंच, ही लोकांची म्हण खरी वाटते—माणूस जसं अन्न खातो, त्याचं दैवतही तसंच होतं.
एवमार्त्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा । ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ।। २.१०३.
ती इतकी व्याकुळ झालेली पाहून इतर सर्व पत्नी तिचं सांत्वन करू लागल्या आणि आश्रमात त्यांनी रामाला जणू स्वर्गातून खाली पडलेल्या देवासारखा पाहिलं.
सर्वभोगै: परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातर: । आर्त्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिता: ।। २.१०३.
सर्व सुखांचा त्याग केलेला राम पाहून त्या मातांनी, शोकाने व्याकुळ होऊन, मोठ्याने रडत अश्रू ढाळले.
तासां राम: समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् । मातऽणां मनुजव्याघ्र: सर्वासां सत्यसङ्गर: ।। २.१०३.
माणसांत वाघ असलेला आणि वचनाला खरा असलेला राम उठून सर्व मातांचे पवित्र पाय आदराने स्पर्शले.
ता: पाणिभि: सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै: शुभै: । प्रममार्जू रज: पृष्ठाद्रामस्यायतलोचना: ।। २.१०३.
मोठ्या डोळ्यांच्या त्या स्त्रियांनी आपल्या मऊ आणि कोमल बोटांनी रामाच्या पाठीवरचं धूळ हळूवारपणे पुसलं.
सौमित्रिरपि ता: सर्वा: मातऽ: सम्प्रेक्ष्य दु:खित: । अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ।। २.१०३.
सौमित्रही, सर्व मातांना दु:खी पाहून, रामानंतर मनापासून आणि आदराने त्यांना नमस्कार करू लागला.
यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रिय: । वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ।। २.१०३.
जसा रामावर सर्व स्त्रियांचा प्रेमभाव होता, तसाच तो दशरथपुत्र, शुभलक्षणी लक्ष्मणावरही होता.
सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दु:खिता । श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रत: स्थिता ।। २.१०३.
सीताही, दु:खी मनाने, त्या सर्व सासूंचे पाय स्पर्शून, डोळ्यांत अश्रू घेऊन त्यांच्या समोर उभी राहिली.
तां परिष्वज्य दु:खार्त्तां माता दुहितरं यथा । वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ।। २.१०३.
वनवासाने कृश झालेल्या, दु:खी सीतेला आईने जशी मुलीला मिठी मारावी तशी कौसल्याने जवळ घेतलं आणि तिला बोलली.
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च । रामपत्नी कथं दु:खं सम्प्राप्ता निर्जने वने ।। २.१०३.
विदेहराजाची कन्या, दशरथाची सून आणि रामाची पत्नी असलेली सीता या एकाकी वनात इतकं दु:ख कसं भोगते आहे?
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् । काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदै: ।। २.१०३.
तुझं मुख सूर्याच्या तापाने जळालेल्या कमळासारखं, कोमेजलेल्या पाण्यातील कमळासारखं, धुळीने मळवट झालेल्या सोन्यासारखं, किंवा ढगांनी झाकलेल्या चंद्रासारखं दिसतं.
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम् भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भव: ।। २.१०३.
वैदेही, तुझं तसं मुख पाहून माझ्या मनात दु:खाची जाणीव अग्नीने इंधन जाळावं तशी होते, आणि संकटातून जन्मलेलं दु:ख माझ्या मनाला फारच जाळतं.
ब्रुवन्त्यामेवमार्त्तायां जनन्यां भरताग्रज: । पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघव: ।। २.१०३.
आई अशा व्याकुळपणे बोलत असताना, भरताचा मोठा भाऊ राम वसिष्ठांच्या पायांजवळ गेला आणि त्यांना स्पर्श केला.
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिप: । प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजस: सहैव तेनोपविवेश राघव: ।। २.१०३.
त्या वेळी, अग्निसमान तेज असलेल्या पुरोहिताच्या पायांना आदराने स्पर्श करून, श्रीमंत तेजस्वी राम बृहस्पतीसमोर इंद्र जसा बसतो तसा त्यांच्या सोबत बसला.
ततो जघन्यं सहितै: समन्त्रिभि: पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकै: । जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ।। २.१०३.
नंतर धर्मनिष्ठ भरत आपल्या मंत्र्यांसह, नगरातील प्रमुख नागरिक, सैन्य आणि धर्म जाणणाऱ्या लोकांसह आपल्या मोठ्या भावाजवळ बसला.
उपोपविष्टस्तु तथा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् । श्रिया ज्वलन्तं भरत: कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्र: प्रयत: प्रजापतिम् ।। २.१०३.
मग तो पराक्रमी भरत, हात जोडून, तपस्व्यासारखा तेजस्वी दिसणाऱ्या रामाकडे अगदी भक्तिभावाने पाहू लागला, जसा भक्त इंद्र प्रजापतीकडे पाहतो.
किमेष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति । इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ।। २.१०३.
भरत रामाला वंदन करून, आदराने काय बोलणार याची उत्कंठा त्या सभेतील सर्व सज्जनांमध्ये निर्माण झाली.
स राघव: सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभवो भरतश्च धार्मिक: । वृता: सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै: सहितास्त्रयो ऽग्नय: ।। २.१०३.
राम, सत्यनिष्ठ; लक्ष्मण, पराक्रमी; आणि धर्मशील भरत, आपल्या मित्रांसह त्या सभेत जणू काही यज्ञातील तीन अग्नी आणि त्यांच्या ऋत्विजांसारखे तेजाने उजळून निघाले.