रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा: हंसा: कारण्डवा: प्लवा: । तथा पुंस्कोकिला: क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिश: ।। २.१०२.
रथांग, नत्यूह, हंस, कारण्डव, प्लव, नर कोकिळ आणि क्रौंच हे पक्षी गोंधळून वेगवेगळ्या दिशांना उडून गेले.
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् । मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ।। २.१०२.
त्या आवाजामुळे घाबरलेल्या पक्ष्यांनी आकाश भरून गेले, आणि माणसांनी पृथ्वी गजबजून गेली; त्या वेळी दोन्हीही सुंदर दिसत होते.
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् । आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जन: ।। २.१०२.
मग अचानक लोकांनी पुरुषसिंह, शूर आणि शत्रूंना न जिंकता येणारा राम, जमिनीवर बसलेला पाहिला.
विगर्हमाण: कैकेयीं सहितो मन्थरामपि । अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत् ।। २.१०२.
कैकेयी आणि मंथरा यांच्यावर तिरस्कार करत, लोक रामाजवळ गेले आणि त्यांचे चेहरे अश्रूंनी भरले होते.
तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदु:खितान् । पर्य्यष्वजत धर्मज्ञ: पितृवन्मातृवच्च स: ।। २.१०२.
त्या दुःखी आणि डोळ्यांत पाणी आलेल्या लोकांकडे पाहून, धर्मज्ञ रामाने त्यांना वडिलाप्रमाणे किंवा आईप्रमाणे जवळ घेतले.
स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् । चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मज: ।। २.१०२.
रामाने काही लोकांना मिठी मारली, तर काहींनी त्याला नमस्कार केला; राजपुत्राने सर्व मित्र आणि नातेवाईकांना योग्य त्या प्रकारे सन्मान दिला.
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वन: । गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिम: प्रशुश्रुवे ।। २.१०२.
त्या थोर लोकांच्या रडण्याचा आवाज, पृथ्वी आणि आकाशात घुमत, गुहा, डोंगर आणि सर्व दिशांना मृदंगाच्या गडगडाटासारखा सतत ऐकू येत होता.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्व्युत्तरशततम:सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पावन आणि प्राचीन रामायणातील श्रीमदयोद्ध्याकांडाचा एकशे दुसरा सर्ग संपला.
thumb|त्र्यधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center वसिष्ठ: पुरत: कृत्वा दारान् दशरथस्य च । अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षित: ।। २.१०३.
वसिष्ठांनी दशरथांच्या पत्नीना पुढे घेऊन, रामाचे दर्शन घेण्याच्या उत्कंठेने त्या ठिकाणी गेले.
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति । ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ।। २.१०३.
राजघराण्याच्या स्त्रिया मंदाकिनी नदीकडे हळूहळू चालत असताना, त्यांना तेथे राम आणि लक्ष्मण यांनी वापरलेले पवित्र स्थान दिसले.
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता । सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्ऺचान्या राजयोषित: ।। २.१०३.
कौसल्या, डोळ्यांत पाणी आणि चेहरा कोरडा झालेला, दुःखी मनाने सुमित्रेला आणि इतर राजस्त्रियांना म्हणाली.
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् । वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृता: ।। २.१०३.
हे त्या निरपराध, पण सध्या दुःखात असलेल्या आणि राज्यातून वंचित झालेल्या लोकांचे पवित्र स्थान आहे.
इत: सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रित: । स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ।। २.१०३.
सुमित्रे, इथून तुझा मुलगा नेहमी माझ्या मुलासाठी थांबून, स्वतः पाणी आणतो.
जघन्यमपि ते पुत्र: कृतवान्न तु गर्हित: । भ्रातुर्यदर्थसहितं सर्वं तद्विहितं गुणै: ।। २.१०३.
तुझ्या धाकट्या मुलाने काहीही निंदनीय केले नाही; तो भाऊसाठी जे काही करतो, ते सर्व गुणांनीच करतो.
अद्यायमपि ते पुत्र: क्लेशानामतथोचित: । नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ।। २.१०३.
आजही तुझा मुलगा, जो कधीही दुःखाला सरावलेला नाही, त्याने नीच आणि दुःख देणारे कृत्य सोडावे.
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले । पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ।। २.१०३.
दक्षिणेकडे वळलेल्या कुशांवर, कौसल्येने जमिनीवर पतीने ठेवलेले इंगुदीच्या बियांपासून केलेले पीठ ओळखले.
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा । उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रिय: ।। २.१०३.
पित्याच्या दुःखाने रामाने जमिनीवर ठेवलेले ते पाहून, राणी कौसल्या सर्व दशरथांच्या पत्नींना म्हणाली.
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मन: । राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ।। २.१०३.
हे पहा, राघवाने आपल्या महान पित्याला, इक्ष्वाकू वंशाच्या अधिपतीला, योग्य विधीने अर्पण केलेले हे आहे.
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मन: । नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ।। २.१०३.
देवतुल्य मोठ्या राजाने सर्व सुखांचा अनुभव घेतल्यानंतर हे अन्न त्याला शोभत नाही, असं मला वाटतं.
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभु: । कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिप: ।। २.१०३.
ज्याने चारही दिशांना पसरलेली पृथ्वी महेंद्रासारखा राज्य केली, तो पृथ्वीचा राजा आता फक्त इंगुदी फळं आणि पिठाचे कडबोळे कसे खातो हेच मला समजत नाही.
अतो दु:खतरं लोके न किञ्चित् प्रतिभाति मा । यत्र राम: पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ।। २.१०३.
या जगात याहून मोठं दु:ख काहीच नाही असं मला वाटतं—समृद्ध असलेला राम आपल्या वडिलांना फक्त इंगुदी फळं आणि मधच देतो.
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे । कथं दु:खेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ।। २.१०३.
रामाने वडिलांना इंगुदीचे कडबोळे दिलेले पाहून माझं हृदय दु:खाने हजार तुकड्यांत का फाटत नाही हेच मला कळत नाही.
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा । यदन्न: पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवता: ।। २.१०३.
खरंच, ही लोकांची म्हण खरी वाटते—माणूस जसं अन्न खातो, त्याचं दैवतही तसंच होतं.
एवमार्त्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा । ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ।। २.१०३.
ती इतकी व्याकुळ झालेली पाहून इतर सर्व पत्नी तिचं सांत्वन करू लागल्या आणि आश्रमात त्यांनी रामाला जणू स्वर्गातून खाली पडलेल्या देवासारखा पाहिलं.
सर्वभोगै: परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातर: । आर्त्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिता: ।। २.१०३.
सर्व सुखांचा त्याग केलेला राम पाहून त्या मातांनी, शोकाने व्याकुळ होऊन, मोठ्याने रडत अश्रू ढाळले.
तासां राम: समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् । मातऽणां मनुजव्याघ्र: सर्वासां सत्यसङ्गर: ।। २.१०३.
माणसांत वाघ असलेला आणि वचनाला खरा असलेला राम उठून सर्व मातांचे पवित्र पाय आदराने स्पर्शले.
ता: पाणिभि: सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै: शुभै: । प्रममार्जू रज: पृष्ठाद्रामस्यायतलोचना: ।। २.१०३.
मोठ्या डोळ्यांच्या त्या स्त्रियांनी आपल्या मऊ आणि कोमल बोटांनी रामाच्या पाठीवरचं धूळ हळूवारपणे पुसलं.
सौमित्रिरपि ता: सर्वा: मातऽ: सम्प्रेक्ष्य दु:खित: । अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ।। २.१०३.
सौमित्रही, सर्व मातांना दु:खी पाहून, रामानंतर मनापासून आणि आदराने त्यांना नमस्कार करू लागला.
यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रिय: । वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ।। २.१०३.
जसा रामावर सर्व स्त्रियांचा प्रेमभाव होता, तसाच तो दशरथपुत्र, शुभलक्षणी लक्ष्मणावरही होता.
सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दु:खिता । श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रत: स्थिता ।। २.१०३.
सीताही, दु:खी मनाने, त्या सर्व सासूंचे पाय स्पर्शून, डोळ्यांत अश्रू घेऊन त्यांच्या समोर उभी राहिली.