तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ । भ्रातऽणां सह वैदेह्या: सिंहानामिव नर्दताम् ।। २.१०२.
त्यांच्या रडण्याचा आवाज डोंगरावर घुमू लागला, जणू काही सिंहांसारखे ते भाऊ आणि वैदेही एकत्र रडत होते.
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितु: । विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिका: ।। २.१०२.
महाबली भाऊ वडिलांसाठी जलार्पण करताना मोठ्याने रडत होते, तो गोंगाट ऐकून भरताची सेना घाबरली.
अब्रुवंश्चापि रामेण भरत: सङ्गतो ध्रुवम् । तेषामेव महाञ्छब्द: शोचतां पितरं मृतम् ।। २.१०२.
ते म्हणाले, 'नक्कीच भरत रामाला भेटला असावा; वडिलांच्या मृत्यूवर शोक करणाऱ्यांचा हाच मोठा आवाज आहे.'
अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखा: स्वनम् । अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविता: ।। २.१०२.
मग सर्वजण आपापली वस्ती सोडून, एकत्र मनाने, त्या दिशेने धावत आपल्या जागी पोहोचले.
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतै: । सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययु: ।। २.१०२.
काही घोड्यावर, काही हत्तीवर, काही सुंदर रथावर, तर काही कोमल शरीराचे पुरुष पायदळाने गेले.
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा । द्रष्टुकामो जन: सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ।। २.१०२.
रामाला, जो नुकताच वनवासाला गेला आहे पण जणू फार दिवसांपासून दूर आहे, पाहण्यासाठी सर्व लोक पटकन आश्रमाकडे गेले.
भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामा: समागमम् । ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलै: ।। २.१०२.
भावांना पाहण्यासाठी आतुर झालेले लोक, अनेक प्रकारच्या वाहनांमध्ये, खुरांचा आणि चाकांचा गोंगाट करत तेथे एकत्र आले.
सा भूमिर्बहुभिर्यानै: खुरनेमिसमाहता । मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ।। २.१०२.
अनेक वाहनांच्या, खुरांच्या आणि चाकांच्या धडाक्याने ती जमीन मोठ्या आवाजाने घुमू लागली, जणू आकाशात मेघ एकत्र आले आहेत.
तेन वित्रासिता नागा: करेणुपरिवारिता: । आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं तत: ।। २.१०२.
त्या गोंगाटाने घाबरून, पिल्लांसह असलेले हत्ती आपला सुवास दरवळवत, दुसऱ्या जंगलात निघून गेले.
वराहवृकसङ्घाश्च महिषा: सर्प्पवानरा: । व्याघ्रगोकर्णगवया: वित्रेसु: पृषतैः सह ।। २.१०२.
वराह, कोल्हे, महिष, साप, वानर, वाघ, गोकर्ण, गवय आणि हरिणांचे कळपही एकत्र पळाले.
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा: हंसा: कारण्डवा: प्लवा: । तथा पुंस्कोकिला: क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिश: ।। २.१०२.
रथांग, नत्यूह, हंस, कारण्डव, प्लव, नर कोकिळ आणि क्रौंच हे पक्षी गोंधळून वेगवेगळ्या दिशांना उडून गेले.
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् । मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ।। २.१०२.
त्या आवाजामुळे घाबरलेल्या पक्ष्यांनी आकाश भरून गेले, आणि माणसांनी पृथ्वी गजबजून गेली; त्या वेळी दोन्हीही सुंदर दिसत होते.
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् । आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जन: ।। २.१०२.
मग अचानक लोकांनी पुरुषसिंह, शूर आणि शत्रूंना न जिंकता येणारा राम, जमिनीवर बसलेला पाहिला.
विगर्हमाण: कैकेयीं सहितो मन्थरामपि । अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत् ।। २.१०२.
कैकेयी आणि मंथरा यांच्यावर तिरस्कार करत, लोक रामाजवळ गेले आणि त्यांचे चेहरे अश्रूंनी भरले होते.
तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदु:खितान् । पर्य्यष्वजत धर्मज्ञ: पितृवन्मातृवच्च स: ।। २.१०२.
त्या दुःखी आणि डोळ्यांत पाणी आलेल्या लोकांकडे पाहून, धर्मज्ञ रामाने त्यांना वडिलाप्रमाणे किंवा आईप्रमाणे जवळ घेतले.
स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् । चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मज: ।। २.१०२.
रामाने काही लोकांना मिठी मारली, तर काहींनी त्याला नमस्कार केला; राजपुत्राने सर्व मित्र आणि नातेवाईकांना योग्य त्या प्रकारे सन्मान दिला.
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वन: । गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिम: प्रशुश्रुवे ।। २.१०२.
त्या थोर लोकांच्या रडण्याचा आवाज, पृथ्वी आणि आकाशात घुमत, गुहा, डोंगर आणि सर्व दिशांना मृदंगाच्या गडगडाटासारखा सतत ऐकू येत होता.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्व्युत्तरशततम:सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पावन आणि प्राचीन रामायणातील श्रीमदयोद्ध्याकांडाचा एकशे दुसरा सर्ग संपला.
thumb|त्र्यधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center वसिष्ठ: पुरत: कृत्वा दारान् दशरथस्य च । अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षित: ।। २.१०३.
वसिष्ठांनी दशरथांच्या पत्नीना पुढे घेऊन, रामाचे दर्शन घेण्याच्या उत्कंठेने त्या ठिकाणी गेले.
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति । ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ।। २.१०३.
राजघराण्याच्या स्त्रिया मंदाकिनी नदीकडे हळूहळू चालत असताना, त्यांना तेथे राम आणि लक्ष्मण यांनी वापरलेले पवित्र स्थान दिसले.
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता । सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्ऺचान्या राजयोषित: ।। २.१०३.
कौसल्या, डोळ्यांत पाणी आणि चेहरा कोरडा झालेला, दुःखी मनाने सुमित्रेला आणि इतर राजस्त्रियांना म्हणाली.
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् । वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृता: ।। २.१०३.
हे त्या निरपराध, पण सध्या दुःखात असलेल्या आणि राज्यातून वंचित झालेल्या लोकांचे पवित्र स्थान आहे.
इत: सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रित: । स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ।। २.१०३.
सुमित्रे, इथून तुझा मुलगा नेहमी माझ्या मुलासाठी थांबून, स्वतः पाणी आणतो.
जघन्यमपि ते पुत्र: कृतवान्न तु गर्हित: । भ्रातुर्यदर्थसहितं सर्वं तद्विहितं गुणै: ।। २.१०३.
तुझ्या धाकट्या मुलाने काहीही निंदनीय केले नाही; तो भाऊसाठी जे काही करतो, ते सर्व गुणांनीच करतो.
अद्यायमपि ते पुत्र: क्लेशानामतथोचित: । नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ।। २.१०३.
आजही तुझा मुलगा, जो कधीही दुःखाला सरावलेला नाही, त्याने नीच आणि दुःख देणारे कृत्य सोडावे.
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले । पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ।। २.१०३.
दक्षिणेकडे वळलेल्या कुशांवर, कौसल्येने जमिनीवर पतीने ठेवलेले इंगुदीच्या बियांपासून केलेले पीठ ओळखले.
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा । उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रिय: ।। २.१०३.
पित्याच्या दुःखाने रामाने जमिनीवर ठेवलेले ते पाहून, राणी कौसल्या सर्व दशरथांच्या पत्नींना म्हणाली.
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मन: । राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ।। २.१०३.
हे पहा, राघवाने आपल्या महान पित्याला, इक्ष्वाकू वंशाच्या अधिपतीला, योग्य विधीने अर्पण केलेले हे आहे.
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मन: । नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ।। २.१०३.
देवतुल्य मोठ्या राजाने सर्व सुखांचा अनुभव घेतल्यानंतर हे अन्न त्याला शोभत नाही, असं मला वाटतं.
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभु: । कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिप: ।। २.१०३.
ज्याने चारही दिशांना पसरलेली पृथ्वी महेंद्रासारखा राज्य केली, तो पृथ्वीचा राजा आता फक्त इंगुदी फळं आणि पिठाचे कडबोळे कसे खातो हेच मला समजत नाही.