पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् । वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुत: कर्णसुखान्यहम् ।। २.१०२.
पूर्वी जेव्हा वडील माझे चांगले वर्तन पाहायचे, तेव्हा ते मला प्रेमाने आणि आधार देणारे शब्द बोलायचे. आता ते गोड शब्द मी पुन्हा कसे ऐकू?
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघव: । उवाच शोकसन्तप्त: पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।। २.१०२.
असे भरताला सांगून, राघवाने पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या आपल्या पत्नीपाशी जाऊन, दुःखाने व्याकुळ होऊन तिला संबोधले.
सीते मृतस्ते श्वशुर: पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण । भरतो दु:खमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ।। २.१०२.
सीते, तुझे सासरे आता हयात नाहीत; लक्ष्मणा, तूही वडिलांविना झालास. भरताने दुःखाने सांगितले की राजा स्वर्गवासी झाले.
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत । तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ।। २.१०२.
काकुत्स्थ असे बोलत असताना, त्या कीर्तीमान राजकुमारांच्या डोळ्यांत भरपूर अश्रू आले.
ततस्ते भ्रातर: सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् । अब्रुवन् जगतीभर्त्तु: क्रियतामुदकं पितु: ।। २.१०२.
मग सर्व भावांनी राघवाला खूप धीर देऊन सांगितले, 'आपल्या वडिलांसाठी, पृथ्वीच्या राजासाठी, जलक्रीया करूया.'
सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ।। २.१०२.
सीतेने जेव्हा आपल्या सासऱ्याचा, राजाचा, स्वर्गलोकात गेल्याचा समाचार ऐकला, तेव्हा तिच्या डोळ्यांत अश्रू भरले आणि ती पतीकडे पाहूही शकली नाही.
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् । उवाच लक्ष्मणं तत्र दु:खितो दु:खितं वच: ।। २.१०२.
मग रामा, रडणाऱ्या जनकनंदिनीला समजावून, स्वतःही दुःखी असताना, तिथेच दुःखी असलेल्या लक्ष्मणाला बोलला.
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् । जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मन: ।। २.१०२.
इंगुदीच्या पिठाचा पिठला आण आणि वरच्या अंगावर घालायचे झाडाचे वस्त्र घेऊन ये. मी माझ्या महात्मा वडिलांसाठी जलक्रीया करायला जाणार आहे.
सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज । अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ।। २.१०२.
सीता पुढे जाऊ दे, तू तिच्या बाजूने चाल. मी मागून येईन, कारण हा मार्ग फार कठीण आहे.
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामति: । मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ।। २.१०२.
मग सुमित्रेचा मुलगा, नेहमी त्यांच्याशी एकनिष्ठ, स्वतःला ओळखणारा, मोठ्या बुध्दीचा, मृदू, संयमी, शांत आणि रामावर दृढ भक्ती असलेला—
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतै: सार्द्धमाश्वास्य राघवम् । अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ।। २.१०२.
सुमंत्राने राजपुत्रांसोबत राघवाला धीर देऊन, त्याला धरून, पवित्र मंदाकिनी नदीपर्यंत उतरवले.
ते सुतीर्थां तत: कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विन: । नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ।। २.१०२.
ते कीर्तीमान सर्वजण, मोठ्या कष्टाने, नेहमी फुलांनी भरलेल्या सुंदर काठांनी सजलेल्या मंदाकिनी नदीवर पोहोचले.
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् । सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति ।। २.१०२.
वेगाने वाहणाऱ्या, निर्मळ आणि चिखलरहित अशा पवित्र तीरावर पोहोचून, त्यांनी तेथे पाणी ओतले आणि म्हणाले, 'हे राजा, हे तुमच्यासाठी असो.'
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् । दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ।। २.१०२.
मग पृथ्वीचा स्वामी, पाण्याने भरलेली अंजळी हातात घेऊन, दक्षिण दिशेकडे तोंड करून, रडत म्हणाला—
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् । पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ।। २.१०२.
राजांमध्ये श्रेष्ठ, आज मी दिलेले हे शुद्ध आणि कधीही न संपणारे पाणी, तुझ्या पितृलोकात पोहोचो.
ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघव: । पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभि: सह ।। २.१०२.
मग राघव, मंदाकिनीच्या काठीवरून परत येऊन, आपल्या भावांसह वडिलांसाठी जलार्पण केले.
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे । न्यस्य राम: सुदु:खार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ।। २.१०२.
दर्भाच्या आसनावर ऐंगुदा आणि बोर मिसळलेले पिठाचे पिंड ठेवून, राम अत्यंत दु:खी होऊन, रडत म्हणाला—
इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् । यदन्न: पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवता: ।। २.१०२.
हे महाराज, आम्ही उपाशी आहोत, तरीही हे अन्न आनंदाने स्वीकारा; जसे मनुष्य जे अन्न खातो, तसेच अन्न त्याच्या पितरांना मिळते.
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् । आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ।। २.१०२.
मग त्याच मार्गाने, नरांमध्ये वाघासारखा असलेला तो, नदीच्या काठावरून परत येऊन, सुंदर डोंगराच्या उतारावर चढला.
तत: पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपति: । परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ।। २.१०२.
मग पृथ्वीचा स्वामी, पर्णकुटीच्या दाराशी पोहोचून, भरत आणि लक्ष्मण या दोघांना हातांनी घट्ट मिठी मारली.
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ । भ्रातऽणां सह वैदेह्या: सिंहानामिव नर्दताम् ।। २.१०२.
त्यांच्या रडण्याचा आवाज डोंगरावर घुमू लागला, जणू काही सिंहांसारखे ते भाऊ आणि वैदेही एकत्र रडत होते.
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितु: । विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिका: ।। २.१०२.
महाबली भाऊ वडिलांसाठी जलार्पण करताना मोठ्याने रडत होते, तो गोंगाट ऐकून भरताची सेना घाबरली.
अब्रुवंश्चापि रामेण भरत: सङ्गतो ध्रुवम् । तेषामेव महाञ्छब्द: शोचतां पितरं मृतम् ।। २.१०२.
ते म्हणाले, 'नक्कीच भरत रामाला भेटला असावा; वडिलांच्या मृत्यूवर शोक करणाऱ्यांचा हाच मोठा आवाज आहे.'
अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखा: स्वनम् । अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविता: ।। २.१०२.
मग सर्वजण आपापली वस्ती सोडून, एकत्र मनाने, त्या दिशेने धावत आपल्या जागी पोहोचले.
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतै: । सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययु: ।। २.१०२.
काही घोड्यावर, काही हत्तीवर, काही सुंदर रथावर, तर काही कोमल शरीराचे पुरुष पायदळाने गेले.
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा । द्रष्टुकामो जन: सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ।। २.१०२.
रामाला, जो नुकताच वनवासाला गेला आहे पण जणू फार दिवसांपासून दूर आहे, पाहण्यासाठी सर्व लोक पटकन आश्रमाकडे गेले.
भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामा: समागमम् । ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलै: ।। २.१०२.
भावांना पाहण्यासाठी आतुर झालेले लोक, अनेक प्रकारच्या वाहनांमध्ये, खुरांचा आणि चाकांचा गोंगाट करत तेथे एकत्र आले.
सा भूमिर्बहुभिर्यानै: खुरनेमिसमाहता । मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ।। २.१०२.
अनेक वाहनांच्या, खुरांच्या आणि चाकांच्या धडाक्याने ती जमीन मोठ्या आवाजाने घुमू लागली, जणू आकाशात मेघ एकत्र आले आहेत.
तेन वित्रासिता नागा: करेणुपरिवारिता: । आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं तत: ।। २.१०२.
त्या गोंगाटाने घाबरून, पिल्लांसह असलेले हत्ती आपला सुवास दरवळवत, दुसऱ्या जंगलात निघून गेले.
वराहवृकसङ्घाश्च महिषा: सर्प्पवानरा: । व्याघ्रगोकर्णगवया: वित्रेसु: पृषतैः सह ।। २.१०२.
वराह, कोल्हे, महिष, साप, वानर, वाघ, गोकर्ण, गवय आणि हरिणांचे कळपही एकत्र पळाले.