प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुम: । वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ।। २.१०२.
रामाने आपले हात घट्ट धरले आणि जसा फुलांनी बहरलेला वृक्ष कुऱ्हाडीने तोडल्यावर पडतो, तसा तो जमिनीवर कोसळला.
तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् । कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ।। २.१०२.
जगाचा स्वामी राम जमिनीवर पडला होता, जणू मोठा हत्ती काठावर थकून झोपला आहे.
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वत: शोककर्शितम् । रुदन्त: सह वैदेह्या सिषिचु: सलिलेन वै ।। २.१०२.
त्याचे भाऊ, मोठे धनुर्धारी, शोकाने व्याकुळ झालेले, सीतेसोबत रडत रडत त्याच्यावर पाणी शिंपडू लागले.
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् । उपाक्रामत काकुत्स्थ: कृपणं बहु भाषितुम् ।। २.१०२.
रामाने शुद्धीवर येताच, डोळ्यातून अश्रू वाहत, काकुत्स्थाने दुःखाने भरलेली अनेक वाक्ये बोलायला सुरुवात केली.
स राम: स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् । उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।। २.१०२.
रामाने जेव्हा वडील, पृथ्वीचे राजा, स्वर्गवासी झाल्याचे ऐकले, तेव्हा त्या धर्मनिष्ठ रामाने धर्माला धरून भरताला असे बोलले.
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते । कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति ।। २.१०२.
आता वडील आपला मार्ग संपवून गेले, तर अयोध्येत मी काय करू? त्या श्रेष्ठ राजावर अवलंबून असलेली अयोध्या आता कोण सांभाळणार?
किं नु तस्य मया कार्य्यं दुर्जातेन महात्मन: । यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृत: ।। २.१०२.
माझ्या जन्मामुळे दुःख झालेल्या त्या महात्म्याबद्दल मी काय कर्तव्य उरले आहे? ज्यांना माझ्या दुःखामुळे मृत्यू आला आणि मी त्यांच्या अंत्यसंस्कारालाही हजर राहू शकलो नाही.
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वया ऽनघ । शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृत: ।। २.१०२.
भरता, तू खरोखरच भाग्यवान आहेस, कारण तुझ्या आणि शत्रुघ्नाच्या हातून राजाचे सर्व अंत्यकर्म योग्य प्रकारे झाले.
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् । निवृत्तवनवासोपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ।। २.१०२.
राजाशिवाय अयोध्या नेतृत्वहीन आणि अस्वस्थ झाली आहे. वनवास संपल्यानंतरही मला अयोध्येत परतण्याची इच्छा होत नाही.
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप । को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ।। २.१०२.
शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, वनवास पूर्ण झाला तरी, वडील या जगातून गेल्यावर अयोध्येचे पुन्हा कोण राज्य करणार?
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् । वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुत: कर्णसुखान्यहम् ।। २.१०२.
पूर्वी जेव्हा वडील माझे चांगले वर्तन पाहायचे, तेव्हा ते मला प्रेमाने आणि आधार देणारे शब्द बोलायचे. आता ते गोड शब्द मी पुन्हा कसे ऐकू?
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघव: । उवाच शोकसन्तप्त: पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।। २.१०२.
असे भरताला सांगून, राघवाने पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या आपल्या पत्नीपाशी जाऊन, दुःखाने व्याकुळ होऊन तिला संबोधले.
सीते मृतस्ते श्वशुर: पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण । भरतो दु:खमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ।। २.१०२.
सीते, तुझे सासरे आता हयात नाहीत; लक्ष्मणा, तूही वडिलांविना झालास. भरताने दुःखाने सांगितले की राजा स्वर्गवासी झाले.
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत । तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ।। २.१०२.
काकुत्स्थ असे बोलत असताना, त्या कीर्तीमान राजकुमारांच्या डोळ्यांत भरपूर अश्रू आले.
ततस्ते भ्रातर: सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् । अब्रुवन् जगतीभर्त्तु: क्रियतामुदकं पितु: ।। २.१०२.
मग सर्व भावांनी राघवाला खूप धीर देऊन सांगितले, 'आपल्या वडिलांसाठी, पृथ्वीच्या राजासाठी, जलक्रीया करूया.'
सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ।। २.१०२.
सीतेने जेव्हा आपल्या सासऱ्याचा, राजाचा, स्वर्गलोकात गेल्याचा समाचार ऐकला, तेव्हा तिच्या डोळ्यांत अश्रू भरले आणि ती पतीकडे पाहूही शकली नाही.
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् । उवाच लक्ष्मणं तत्र दु:खितो दु:खितं वच: ।। २.१०२.
मग रामा, रडणाऱ्या जनकनंदिनीला समजावून, स्वतःही दुःखी असताना, तिथेच दुःखी असलेल्या लक्ष्मणाला बोलला.
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् । जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मन: ।। २.१०२.
इंगुदीच्या पिठाचा पिठला आण आणि वरच्या अंगावर घालायचे झाडाचे वस्त्र घेऊन ये. मी माझ्या महात्मा वडिलांसाठी जलक्रीया करायला जाणार आहे.
सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज । अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ।। २.१०२.
सीता पुढे जाऊ दे, तू तिच्या बाजूने चाल. मी मागून येईन, कारण हा मार्ग फार कठीण आहे.
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामति: । मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ।। २.१०२.
मग सुमित्रेचा मुलगा, नेहमी त्यांच्याशी एकनिष्ठ, स्वतःला ओळखणारा, मोठ्या बुध्दीचा, मृदू, संयमी, शांत आणि रामावर दृढ भक्ती असलेला—
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतै: सार्द्धमाश्वास्य राघवम् । अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ।। २.१०२.
सुमंत्राने राजपुत्रांसोबत राघवाला धीर देऊन, त्याला धरून, पवित्र मंदाकिनी नदीपर्यंत उतरवले.
ते सुतीर्थां तत: कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विन: । नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ।। २.१०२.
ते कीर्तीमान सर्वजण, मोठ्या कष्टाने, नेहमी फुलांनी भरलेल्या सुंदर काठांनी सजलेल्या मंदाकिनी नदीवर पोहोचले.
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् । सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति ।। २.१०२.
वेगाने वाहणाऱ्या, निर्मळ आणि चिखलरहित अशा पवित्र तीरावर पोहोचून, त्यांनी तेथे पाणी ओतले आणि म्हणाले, 'हे राजा, हे तुमच्यासाठी असो.'
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् । दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ।। २.१०२.
मग पृथ्वीचा स्वामी, पाण्याने भरलेली अंजळी हातात घेऊन, दक्षिण दिशेकडे तोंड करून, रडत म्हणाला—
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् । पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ।। २.१०२.
राजांमध्ये श्रेष्ठ, आज मी दिलेले हे शुद्ध आणि कधीही न संपणारे पाणी, तुझ्या पितृलोकात पोहोचो.
ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघव: । पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभि: सह ।। २.१०२.
मग राघव, मंदाकिनीच्या काठीवरून परत येऊन, आपल्या भावांसह वडिलांसाठी जलार्पण केले.
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे । न्यस्य राम: सुदु:खार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ।। २.१०२.
दर्भाच्या आसनावर ऐंगुदा आणि बोर मिसळलेले पिठाचे पिंड ठेवून, राम अत्यंत दु:खी होऊन, रडत म्हणाला—
इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् । यदन्न: पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवता: ।। २.१०२.
हे महाराज, आम्ही उपाशी आहोत, तरीही हे अन्न आनंदाने स्वीकारा; जसे मनुष्य जे अन्न खातो, तसेच अन्न त्याच्या पितरांना मिळते.
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् । आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ।। २.१०२.
मग त्याच मार्गाने, नरांमध्ये वाघासारखा असलेला तो, नदीच्या काठावरून परत येऊन, सुंदर डोंगराच्या उतारावर चढला.
तत: पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपति: । परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ।। २.१०२.
मग पृथ्वीचा स्वामी, पर्णकुटीच्या दाराशी पोहोचून, भरत आणि लक्ष्मण या दोघांना हातांनी घट्ट मिठी मारली.