कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुका: । कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि ।। २.१००.
हत्तींच्या जंगलाचं रक्षण नीट होतंय ना? तुझ्याकडे भरपूर गायी आहेत ना? आणि राजाच्या अस्तबलातील घोडे व हत्ती यांच्याबद्दल तू समाधानी आहेस ना?
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् । उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे ।। २.१००.
राजपुत्रा, तू दररोज सकाळी लवकर उठून, लोकांसमोर सजून, मोठ्या रस्त्यावर दर्शन देतोस ना?
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ता: प्रत्यक्षास्ते ऽविशङ्कया । सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम् ।। २.१००.
तुझे सर्व नोकर आपली कामं उघडपणे, कोणतीही शंका न ठेवता करतात ना? की सगळी कामं अर्धवट सोडली जातात आणि कारणंही नीट सांगितली जात नाहीत?
कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकै: । यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्द्धरै ।। २.१००.
तुझ्या सर्व किल्ल्यांमध्ये धन, धान्य, शस्त्र, पाणी, यंत्र आणि धनुर्विद्येत निपुण कारागीर यांचा पुरेसा साठा आहे ना?
आयस्ते विपुल: कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्यय: । अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव ।। २.१००.
तुला उत्पन्न भरपूर मिळतंय ना? खर्च कमी आहे ना? आणि तुझा खजिना कधीही अयोग्य लोकांवर खर्च होत नाही ना, राघव?
देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च । योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्यय: ।। २.१००.
तुझा खर्च देव, पितर, येणारे ब्राह्मण, सैनिक आणि मित्र यांच्यावरच होतो ना?
कच्चिदार्य्यो विशुद्धात्मा ऽ ऽक्षारितश्चोरकर्मणा । अपृष्ट: शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचि: ।। २.१००.
कोणताही सज्जन, शुद्ध मनाचा माणूस, कधी चोरीच्या आरोपाखाली येत नाही ना? शास्त्रज्ञांनी चौकशी न करता किंवा लोभापोटी त्याला शिक्षा केली जात नाही ना?
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्ट: सकारण: । कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ।। २.१००.
गुन्हेगार पकडला गेला, योग्य वेळी विचारपूस झाली, पुरावा मिळाला, तरी केवळ धनलोभामुळे त्याला सोडून दिलं जात नाही ना, नरश्रेष्ठ?
व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव । अर्थं विरागा: पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुता: ।। २.१००.
राघव, संकटाच्या किंवा समृद्धीच्या काळात तुझे विद्वान आणि निःपक्ष मंत्री तुझ्या हिताची काळजी घेतात ना?
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यस्राणि राघव । तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासत: ।। २.१००.
राघव, जेव्हा कुणावर खोटा आरोप केला जातो आणि त्यांच्या डोळ्यातून अश्रू येतात, ते अश्रू दोषीला आणि त्याच्या मुलाबाळांना व जनावरांना नाश करतात, विशेषतः जेव्हा शिक्षा केवळ खुशामतीसाठी दिली जाते.
कच्चिद् वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यमुख्यांश्च राघव । दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ।। २.१००.
राघव, वयोवृद्ध, लहान मुले आणि श्रेष्ठ वैद्य यांना तू दान, मन आणि वाणी या तिन्ही मार्गांनी मदत करतोस ना?
कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन् । चैत्यांश्च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ।। २.१००.
तू गुरू, वृद्ध, तपस्वी, देवता, पाहुणे, सर्व पवित्र स्थळे, सिद्ध लोक आणि ब्राह्मण यांना नमस्कार करतोस ना?
कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुन: । उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे ।। २.१००.
तू संपत्तीने धर्माची आणि धर्माने संपत्तीची वाढ करतोस ना? आणि सुख किंवा लोभासाठी त्यांना किंवा दोघांनाही त्रास देत नाहीस ना?
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर । विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् वरद सेवसे ।। २.१००.
विजयी श्रेष्ठा, योग्य वेळ ओळखून तू धर्म, अर्थ आणि काम या तिघांनाही योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात जपतोस ना?
कच्चित्ते ब्राह्मणा: शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदा: । आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदै: सह ।। २.१००.
राघव, सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणणारे ब्राह्मण, तसेच नगरातील आणि ग्रामीण लोक, हे सर्व तुझ्या कल्याणाची इच्छा करतात ना?
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् । अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ।। २.१००.
तू नास्तिकता, असत्य, राग, बेफिकिरी, आळशीपणा, ज्ञानी लोकांचा अवमान, आणि चंचलपणा टाळतोस ना?
एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् । निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ।। २.१००.
तू एकट्याने विचार करणे, संकटाचे ज्ञान नसलेल्या लोकांशी सल्ला घेणे, ठरवलेली कामे न करणे आणि सल्ल्याचे रक्षण न करणे हे टाळतोस ना?
मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वत: । कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान् राजदोषांश्चतुर्दश ।। २.१००.
शुभ कार्यांचा त्याग, योग्य वेळी पुढाकार न घेणे आणि इतर चौदा राजदोष, हे सर्व तू टाळतोस ना?
दश पञ्च चतुर्वर्गान् सप्तवर्गं च तत्त्वत: । अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव ।। २.१००.
राघव, दहा, पाच, चार, सात, आठ आणि तीन गट, तसेच तीन प्रकारची विद्या, हे सर्व तुला खरेखुरे समजले आहे ना?
इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्वा षाङ्गुण्यं दैवमानुषम् । कृत्यं विंशतिवर्गञ्च तथा प्रकृतिमण्डलम् ।। २.१००.
इंद्रियांवर विजय मिळवून, सहा प्रकारची नीती, दैवी आणि मानवी कारणे, वीस प्रकारची कर्तव्ये आणि प्रजांचा समूह, हे सर्व तुला माहीत आहेत ना?
यात्रादण्डविधानञ्च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ । कच्चिदेतान् महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे ।। २.१००.
महाप्राज्ञ, सैन्ययात्रा, शिक्षा, दोन प्रकारची जन्म, संधी आणि वैर, हे सर्व तू योग्य प्रकारे मान्य करतोस ना?
मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा । कच्चित् समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्र मन्त्रयसे मिथ: ।। २.१००.
तू मंत्रणा करताना, चार किंवा तीन मंत्र्यांशी, किंवा सर्वांसोबत एकत्र किंवा वेगवेगळ्या गटात, योग्य प्रकारे सल्ला घेतोस ना?
कच्चित्ते सफला वेदा: कच्चित्ते सफला: क्रिया: । कच्चित्ते सफला दारा: कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ।। २.१००.
तुझे वेदाध्ययन, तुझे कर्मकांड, तुझे विवाह, आणि तुझे शिक्षण — हे सर्व फलदायी झाले आहे ना?
कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव । आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थसंहिता ।। २.१००.
राघव, तुझी समजूत जशी मी सांगितली तशीच आहे ना? जी दीर्घायुष्य, कीर्ती आणि धर्म, काम, अर्थ यांच्या प्राप्तीस उपयुक्त आहे.
यां वृत्तिं वर्त्तते तातो यां च न: प्रपितामहा: । तां वृत्तिं वर्त्तसे कच्चिद्या च सत्पथगा शुभा ।। २.१००.
तुझ्या वडिलांनी आणि आपल्या पूर्वजांनी जशी आचरण पद्धती पाळली, आणि जी सत्पथाकडे नेणारी आहे, तीच वागणूक तू पाळतोस ना?
कच्चित् स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव । कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य: सम्प्रयच्छसि ।। २.१००.
राघव, तू एकटा स्वादिष्ट जेवण करीत नाहीस ना? आणि इच्छुक मित्रांना ते वाटतोस ना?
राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधर: प्रजानाम् । अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत: स्वर्गमुपैति विद्वान् ।। २.१००.
राजा जर न्यायाने आणि धर्माने प्रजा सांभाळतो, सर्व पृथ्वी योग्य रीतीने मिळवतो, तेव्हा त्याच्या काळानंतर तो स्वर्गात जातो.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे शततम: सर्ग:
या प्रकारे वंदनीय वाल्मीकींच्या श्रीरामायणाच्या श्रीमदयोध्याकांडातील शंभरावा सर्ग समाप्त झाला.
thumb|एकोत्तरशततमः सर्गः श्रूयताम्|center रामस्य वचनं श्रुत्वा भरत: प्रत्युवाच ह । किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्म: करिष्यति ।। २.१०१.
रामाचे शब्द ऐकून भरत म्हणाला, "धर्म नसताना मला राजकारणाचा काय उपयोग?"
शाश्वतो ऽयं सदा धर्म्म: स्थितो ऽस्मासु नरर्षभ । ज्येष्ठपुत्रे स्थिते राजन्न कनीयान् नृपो भवेत् ।। २.१०१.
हे नरश्रेष्ठ, आमच्यात असा चिरंतन नियम आहे की, मोठा मुलगा असताना लहान मुलगा राजा होऊ शकत नाही.