कच्चिज्जानपदो विद्वान् दक्षिण: प्रतिभानवान् । यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डित: ।। २.१००.
भरता, तू आपल्या दूतपदासाठी गावातील विद्वान, कुशल, बुद्धिमान आणि योग्य बोलणारा माणूस नेमला आहेस का?
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकै: ।। २.१००.
तुला आपल्या बाजूचे दहा, शत्रूच्या बाजूचे पाच, असे अठरा पदांचे गुप्त हालचाली, एकमेकांना न ओळखणाऱ्या तीन तीन गुप्तहेरांमार्फत कळतात का?
कच्चिद्व्यपास्तानहितान् प्रतियातांश्च सर्वदा । दुर्बलाननवज्ञाय वर्त्तसे रिपुसूदन ।। २.१००.
तू नेहमीच अप्रीती असणाऱ्यांना टाळतोस आणि शत्रू बनलेल्यांना दूर ठेवतोस का, आणि कधीही दुर्बळांचा तिरस्कार करत नाहीस ना, हे शत्रुनाशक?
कच्चिन्न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस्तात सेवसे । अनर्थकुशला ह्येते बाला: पण्डितमानिन: ।। २.१००.
माझ्या मुला, तू भौतिकवादी ब्राह्मणांच्या संगतीपासून दूर राहतोस का? कारण हे बालिश लोक स्वतःला शहाणे समजतात, पण निरुपयोगी गोष्टीतच पटाईत असतात.
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधा: । बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ।। २.१००.
धर्मशास्त्र सहज उपलब्ध असताना, हे मूर्ख लोक थोडीशी तर्कशास्त्र शिकून, स्वतःला शहाणे समजतात आणि निरर्थक बोलतात.
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकै: । सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम् ।। २.१००.
बाप्पा, आमच्या पूर्वजांनी ज्या नगरात कधी वीरांनी वस्ती केली होती, तिचं नाव 'सत्य' आहे, तिच्या मजबूत दरवाज्यांमुळे, हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेली ती अजूनही तशीच भरभराटीत आहे का?
ब्राह्मणै: क्षत्ऺित्रयैर्वैश्यै: स्वकर्मनिरतै: सदा । जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै: सहस्रश: ।। २.१००.
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य, आपापल्या कर्तव्यात मग्न, इंद्रियांवर ताबा असलेले, मोठ्या उत्साहाने भरलेले आणि हजारो सज्जनांनी वेढलेले, असं ते नगर नेहमीच भरलेलं आहे ना?
प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् । कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ।। २.१००.
विविध प्रकारच्या महालांनी सजलेली, कुशल वैद्यांनी गजबजलेली, आनंदी आणि समृद्ध अशी अयोध्या तुझ्या देखरेखीखाली सुरक्षित आहे ना?
कच्चिच्चित्यशतैर्जुष्ट: सुनिविष्टजनाकुल: । देवस्थानै: प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभित: ।। २.१००.
शेकडो इमारतींनी नटलेली, माणसांनी भरलेली, देवळे, पाणपोई आणि तलावांनी शोभलेली ती नगरी आहे ना?
प्रहृष्टनरनारीक: समाजोत्सवशोभित: । सुकृष्टसीमा पशुमान् हिंसाभि: परिवर्जित: ।। २.१००.
आनंदी पुरुष आणि स्त्रियांनी, मेळावे व सणांनी उजळलेली, उत्तम शेती असलेली, जनावरांनी समृद्ध आणि हिंसेपासून मुक्त अशी ती भूमी आहे ना?
अदेवमातृको रम्य: श्वापदै: परिवर्जित: । परित्यक्तो भयै: सर्वै: खनिभिश्चोपशोभित: ।। २.१००.
धर्महीन लोक आणि रानटी प्राण्यांपासून मुक्त, सर्व भयांपासून सुटलेली आणि खाणींनी सजलेली ती रम्य नगरी आहे ना?
विवर्जितो नरै: पापैर्मम पूर्वै: सुरक्षित: । कच्चिज्जनपद: स्फीत: सुखं वसति राघव ।। २.१००.
माझ्या पूर्वजांनी ज्या प्रदेशाचं रक्षण केलं, तिथे वाईट लोक नाहीत, तो प्रदेश भरभराटलेला आहे ना? आणि तिथले लोक सुखात राहतात ना, राघव?
कच्चित्ते दयिता: सर्वे कृषिगोरक्षजीविन: । वार्त्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते ।। २.१००.
तुला प्रिय असणारे, शेती आणि गुराखोरीवर जगणारे सर्व लोक सुखरूप आहेत ना? कारण शेतीमुळेच जगात खरा आनंद नांदतो.
तेषां गुप्तिपरीहारै: कच्चित्ते भरणं कृतम् । रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिन: ।। २.१००.
त्यांच्या रक्षणाची आणि कल्याणाची योग्य काळजी घेतली आहेस ना? कारण राजाने आपल्या राज्यातील सर्व लोकांचं धर्माने रक्षण केलं पाहिजे.
कच्चित् स्त्रिय: सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिता: । कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे ।। २.१००.
तू स्त्रियांना धीर देतोस ना? त्यांचं रक्षण नीट होतंय ना? त्यांच्यावर विश्वास ठेवतोस ना? आणि त्यांच्या गुपित गोष्टी कुणालाही सांगत नाहीस ना?
कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुका: । कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि ।। २.१००.
हत्तींच्या जंगलाचं रक्षण नीट होतंय ना? तुझ्याकडे भरपूर गायी आहेत ना? आणि राजाच्या अस्तबलातील घोडे व हत्ती यांच्याबद्दल तू समाधानी आहेस ना?
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् । उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे ।। २.१००.
राजपुत्रा, तू दररोज सकाळी लवकर उठून, लोकांसमोर सजून, मोठ्या रस्त्यावर दर्शन देतोस ना?
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ता: प्रत्यक्षास्ते ऽविशङ्कया । सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम् ।। २.१००.
तुझे सर्व नोकर आपली कामं उघडपणे, कोणतीही शंका न ठेवता करतात ना? की सगळी कामं अर्धवट सोडली जातात आणि कारणंही नीट सांगितली जात नाहीत?
कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकै: । यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्द्धरै ।। २.१००.
तुझ्या सर्व किल्ल्यांमध्ये धन, धान्य, शस्त्र, पाणी, यंत्र आणि धनुर्विद्येत निपुण कारागीर यांचा पुरेसा साठा आहे ना?
आयस्ते विपुल: कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्यय: । अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव ।। २.१००.
तुला उत्पन्न भरपूर मिळतंय ना? खर्च कमी आहे ना? आणि तुझा खजिना कधीही अयोग्य लोकांवर खर्च होत नाही ना, राघव?
देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च । योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्यय: ।। २.१००.
तुझा खर्च देव, पितर, येणारे ब्राह्मण, सैनिक आणि मित्र यांच्यावरच होतो ना?
कच्चिदार्य्यो विशुद्धात्मा ऽ ऽक्षारितश्चोरकर्मणा । अपृष्ट: शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचि: ।। २.१००.
कोणताही सज्जन, शुद्ध मनाचा माणूस, कधी चोरीच्या आरोपाखाली येत नाही ना? शास्त्रज्ञांनी चौकशी न करता किंवा लोभापोटी त्याला शिक्षा केली जात नाही ना?
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्ट: सकारण: । कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ।। २.१००.
गुन्हेगार पकडला गेला, योग्य वेळी विचारपूस झाली, पुरावा मिळाला, तरी केवळ धनलोभामुळे त्याला सोडून दिलं जात नाही ना, नरश्रेष्ठ?
व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव । अर्थं विरागा: पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुता: ।। २.१००.
राघव, संकटाच्या किंवा समृद्धीच्या काळात तुझे विद्वान आणि निःपक्ष मंत्री तुझ्या हिताची काळजी घेतात ना?
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यस्राणि राघव । तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासत: ।। २.१००.
राघव, जेव्हा कुणावर खोटा आरोप केला जातो आणि त्यांच्या डोळ्यातून अश्रू येतात, ते अश्रू दोषीला आणि त्याच्या मुलाबाळांना व जनावरांना नाश करतात, विशेषतः जेव्हा शिक्षा केवळ खुशामतीसाठी दिली जाते.
कच्चिद् वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यमुख्यांश्च राघव । दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ।। २.१००.
राघव, वयोवृद्ध, लहान मुले आणि श्रेष्ठ वैद्य यांना तू दान, मन आणि वाणी या तिन्ही मार्गांनी मदत करतोस ना?
कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन् । चैत्यांश्च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ।। २.१००.
तू गुरू, वृद्ध, तपस्वी, देवता, पाहुणे, सर्व पवित्र स्थळे, सिद्ध लोक आणि ब्राह्मण यांना नमस्कार करतोस ना?
कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुन: । उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे ।। २.१००.
तू संपत्तीने धर्माची आणि धर्माने संपत्तीची वाढ करतोस ना? आणि सुख किंवा लोभासाठी त्यांना किंवा दोघांनाही त्रास देत नाहीस ना?
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर । विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् वरद सेवसे ।। २.१००.
विजयी श्रेष्ठा, योग्य वेळ ओळखून तू धर्म, अर्थ आणि काम या तिघांनाही योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात जपतोस ना?
कच्चित्ते ब्राह्मणा: शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदा: । आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदै: सह ।। २.१००.
राघव, सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणणारे ब्राह्मण, तसेच नगरातील आणि ग्रामीण लोक, हे सर्व तुझ्या कल्याणाची इच्छा करतात ना?