कच्चिदात्मसमा: शूरा: श्रुतवन्तो जितेन्द्रिया: । कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिण: ।। २.१००.
तुझ्यासारखेच शूर, विद्वान, इंद्रियांवर ताबा असणारे, कुलीन, आणि हावभाव ओळखणारे असेच मंत्री नेमले आहेत ना, बाळा?
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव । सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै: शास्त्रकोविदै: ।। २.१००.
राघव, मंत्रणा हीच राजांच्या विजयाचं मूळ असतं, जेव्हा ती मंत्रधारी आणि शास्त्रज्ञ मंत्री यांच्याकडून नीट जपली जाते.
कच्चिन्निद्रावशं नैषी: कच्चित्काले प्रबुध्यसे । कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ।। २.१००.
तू झोपेच्या आहारी जात नाहीस ना? योग्य वेळी उठतोस ना? आणि रात्री उशिरापर्यंत राज्याच्या कामांचा विचार करतोस ना?
कच्चिन्मन्त्रयसे नैक: कच्चिन्न बहुभि: सह । कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ।। २.१००.
तू एकट्याने किंवा खूप लोकांसोबत गुप्त मंत्रणा करत नाहीस ना? आणि एकदा ठरवल्यावर तुझी योजना राज्यात उघड होत नाही ना?
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् । क्षिप्रमारभसे कर्त्तुं न दीर्घयसि राघव ।। २.१००.
राघव, जे काम थोड्या प्रयत्नात मोठं फळ देणारं आहे, ते ठरवल्यावर तू लवकरच सुरू करतोस ना, उशीर करत नाहीस ना?
कच्चित्ते सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुन: । विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्त्तव्यानि पार्थिवा: ।। २.१००.
तुझ्या सर्व कृत्यांची, किंवा आधी केलेल्या कामांची माहिती तुझे सद्गुणी प्रजाजनांना असते ना? कारण राजाने गुप्तपणे काही करायला नको.
कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिता: । त्वया वा वा ऽमात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ।। २.१००.
बाळा, जे काही मंत्रणा तू किंवा तुझे मंत्री बोलून दाखवत नाही, ते तर्काने, युक्तीने किंवा मंत्र्यांच्या मदतीने ओळखतोस ना?
कच्चित् सहस्रान् मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् । पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्य्यान्नि:श्रेयसं महत् ।। २.१००.
तुला हजार मूर्खांपेक्षा एक शहाणा माणूस हवा आहे का? कारण कठीण प्रसंगी एक शहाणा मोठं कल्याण साधू शकतो.
सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपति: । अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ।। २.१००.
राजा कितीही हजारो किंवा दहा हजार मूर्खांवर अवलंबून राहिला, तरी त्यांच्यात खऱ्या अर्थाने मदतीला कोणीच नसतो.
एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षण: । राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ।। २.१००.
एकच हुशार, धाडसी, कुशल आणि समजूतदार मंत्री राजा किंवा राज्याला मोठं वैभव मिळवून देऊ शकतो.
कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमा: । जघन्यास्तु जघन्येषु भृत्या: कर्मसु योजिता: ।। २.१००.
तुझे मुख्य सेवक मोठ्या कामांसाठी, मध्यम दर्जाचे मध्यम कामांसाठी आणि सगळ्यात खालचे सेवक साध्या कामांसाठी नेमले आहेत का?
अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहाञ्छुचीन् । श्रेष्ठान् श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ।। २.१००.
तू आपल्या मंत्रिपदासाठी संशयापलीकडे असणारे, शुद्ध, वडीलधाऱ्यांच्या वंशातील आणि सगळ्यात उत्तम लोक मोठ्या कामांसाठी नेमतोस का?
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम् । राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिण: कैकयीसुत ।। २.१००.
कैकेयीपुत्रा, तुझे सल्लागार तुझ्या राज्यकारभाराला मान्यता देतात का, की कठोर शिक्षा आणि त्रस्त प्रजेमुळे तुझे राज्य अस्वस्थ आहे?
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजका: पतितं यथा । उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रिय: ।। २.१००.
तुझे याजक तुला पडलेल्या माणसासारखे तुच्छ मानतात का, किंवा स्त्रिया कठोर भेटी स्वीकारणाऱ्या व त्यांच्यामागे लागणाऱ्याला जसा तुच्छ मानतात तसा तुला मानतात का?
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसन्दूषणे रतम् । शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते ।। २.१००.
जो कपट करण्यात पटाईत, सेवकांना भ्रष्ट करण्याचा प्रयत्न करणारा वैद्य, धाडसी आणि सत्तेचा लोभी आहे, त्याला शिक्षा केली नाही तर तो मृत्युदंडास पात्र ठरतो.
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमाञ्छुचि: । कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्ष: सेनापति: कृत: ।। २.१००.
तू आपल्या सैन्यप्रमुखपदी धाडसी, शूर, बुद्धिमान, स्थिर, शुद्ध, कुलीन, निष्ठावान आणि कुशल अशा व्यक्तीची नेमणूक केली आहेस का?
बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदा: । दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिता: ।। २.१००.
तुझे मुख्य योद्धे बलवान, युद्धात निपुण, संकटात सिद्ध आणि तू त्यांचा योग्य सन्मान व आदर करतोस का?
कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् । सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ।। २.१००.
तू आपल्या सैन्याला वेळेवर आणि योग्यप्रमाणे अन्न व वेतन देतोस का, उशीर न करता?
कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृता: । भर्त्तु: कुप्यन्ति दुष्यन्ति सो ऽनर्थ: सुमहान् स्मृत: ।। २.१००.
अन्न आणि वेतन देण्यात उशीर झाला तर सैनिक रागावतात आणि बिघडतात, आणि हे राजासाठी मोठं संकट मानलं जातं.
कच्चित् सर्वे ऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्रा: प्रधानत: । कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिता: ।। २.१००.
सर्व कुलीन घरातील, विशेषतः प्रमुख तरुण, तुझ्यावर प्रेम करतात का? आणि ते तुझ्यासाठी आपले प्राण देण्यास तयार आहेत का?
कच्चिज्जानपदो विद्वान् दक्षिण: प्रतिभानवान् । यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डित: ।। २.१००.
भरता, तू आपल्या दूतपदासाठी गावातील विद्वान, कुशल, बुद्धिमान आणि योग्य बोलणारा माणूस नेमला आहेस का?
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकै: ।। २.१००.
तुला आपल्या बाजूचे दहा, शत्रूच्या बाजूचे पाच, असे अठरा पदांचे गुप्त हालचाली, एकमेकांना न ओळखणाऱ्या तीन तीन गुप्तहेरांमार्फत कळतात का?
कच्चिद्व्यपास्तानहितान् प्रतियातांश्च सर्वदा । दुर्बलाननवज्ञाय वर्त्तसे रिपुसूदन ।। २.१००.
तू नेहमीच अप्रीती असणाऱ्यांना टाळतोस आणि शत्रू बनलेल्यांना दूर ठेवतोस का, आणि कधीही दुर्बळांचा तिरस्कार करत नाहीस ना, हे शत्रुनाशक?
कच्चिन्न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस्तात सेवसे । अनर्थकुशला ह्येते बाला: पण्डितमानिन: ।। २.१००.
माझ्या मुला, तू भौतिकवादी ब्राह्मणांच्या संगतीपासून दूर राहतोस का? कारण हे बालिश लोक स्वतःला शहाणे समजतात, पण निरुपयोगी गोष्टीतच पटाईत असतात.
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधा: । बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ।। २.१००.
धर्मशास्त्र सहज उपलब्ध असताना, हे मूर्ख लोक थोडीशी तर्कशास्त्र शिकून, स्वतःला शहाणे समजतात आणि निरर्थक बोलतात.
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकै: । सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम् ।। २.१००.
बाप्पा, आमच्या पूर्वजांनी ज्या नगरात कधी वीरांनी वस्ती केली होती, तिचं नाव 'सत्य' आहे, तिच्या मजबूत दरवाज्यांमुळे, हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेली ती अजूनही तशीच भरभराटीत आहे का?
ब्राह्मणै: क्षत्ऺित्रयैर्वैश्यै: स्वकर्मनिरतै: सदा । जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै: सहस्रश: ।। २.१००.
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य, आपापल्या कर्तव्यात मग्न, इंद्रियांवर ताबा असलेले, मोठ्या उत्साहाने भरलेले आणि हजारो सज्जनांनी वेढलेले, असं ते नगर नेहमीच भरलेलं आहे ना?
प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् । कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ।। २.१००.
विविध प्रकारच्या महालांनी सजलेली, कुशल वैद्यांनी गजबजलेली, आनंदी आणि समृद्ध अशी अयोध्या तुझ्या देखरेखीखाली सुरक्षित आहे ना?
कच्चिच्चित्यशतैर्जुष्ट: सुनिविष्टजनाकुल: । देवस्थानै: प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभित: ।। २.१००.
शेकडो इमारतींनी नटलेली, माणसांनी भरलेली, देवळे, पाणपोई आणि तलावांनी शोभलेली ती नगरी आहे ना?
प्रहृष्टनरनारीक: समाजोत्सवशोभित: । सुकृष्टसीमा पशुमान् हिंसाभि: परिवर्जित: ।। २.१००.
आनंदी पुरुष आणि स्त्रियांनी, मेळावे व सणांनी उजळलेली, उत्तम शेती असलेली, जनावरांनी समृद्ध आणि हिंसेपासून मुक्त अशी ती भूमी आहे ना?