thumb|शततमः सर्गः श्रूयताम्|center जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि । ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा ।। २.१००.
जटांमध्ये गुंतलेला, झाडांच्या सालीचे वस्त्र घातलेला, हात जोडून जमिनीवर पडलेला भरत, रामाने पाहिला. तो ओळखूही कठीण वाटला, जणू युगाच्या शेवटीचा सूर्य.
कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् । भ्रातरं भरतं राम: परिजग्राह बाहुना ।। २.१००.
कसेबसे ओळखून, फिकट चेहरा आणि कृश शरीर असलेल्या आपल्या भावाला, रामाने हाताने धरले.
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघव: । अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः ।। २.१००.
राघव रामाने त्याच्या डोक्यावरून प्रेमाने वास घेतला, मिठी मारली, भरताला मांडीवर घेतले आणि काळजीपूर्वक विचारपूस केली.
क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यदरण्यं त्वमागत: । न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ।। २.१००.
अरे तात, तुझ्या वडिलांचे काय झाले? म्हणूनच का तू या वनात आलास? वडील जिवंत असताना तुला इथे यायला नको होते.
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् । दुष्प्रतीकमरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनमागत: ।। २.१००.
अहो, इतक्या दिवसांनी मी दूरवरून भरताला येताना पाहतोय. त्याचं रूप या जंगलात ओळखीचं वाटत नाही — काय रे, बाळा, तू इथे कशाला आलास?
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहागत: । कच्चिन्न दीन: सहसा राजा लोकान्तरं गत: ।। २.१००.
राजा अजून जिवंत आहे ना, म्हणूनच तू इथे आलास? की दुःखाने राजा अचानक हे जग सोडून गेला आहे का?
कच्चित् सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ।। २.१००.
मृदु स्वभावाच्या बाळा, तुझं राज्य, जे कायमचं तुझ्या हक्काचं आहे, ते काही हरपलं नाही ना?
कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम् ।। २.१००.
बाळा, तू आपल्या वचनाला खरा असलेल्या वडिलांची सेवा करतोस ना?
कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसङ्गर: । राजसूयाश्वमेधानामाहर्त्ता धर्मनिश्चय: ।। २.१००.
दशरथ राजा, जो सत्यावर ठाम आहे, राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञ करणारा, धर्माला धरून चालणारा, तो सुखी आहे ना?
स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युति: । इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ।। २.१००.
इक्ष्वाकू कुळाचा विद्वान, नेहमी धर्माचं पालन करणारा, तेजस्वी ब्राह्मण गुरु, त्याचा योग्य सन्मान केला जातो ना, बाळा?
सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती । सुखिनी कच्चिदार्य्या च देवी नन्दति कैकयी ।। २.१००.
बाळा, कौसल्या सुखी आहे ना? आणि पुत्रवती सुमित्रा देखील? तसेच आर्य आणि देवी कैकेयीही आनंदी आहे ना?
कच्चिद्विनयसम्पन्न: कुलपुत्रो बहुश्रुत: । अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहित: ।। २.१००.
तुझा कुलगुरु, जो शिस्तीने वागणारा, विद्वान, द्वेष न करणारा आणि सर्वांना सारखं वागवणारा आहे, त्याचा तू योग्य मान राखतोस ना?
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजु: । हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ।। २.१००.
तू यज्ञाच्या अग्नीची काळजी घेतोस ना? विधी जाणणारा, बुद्धिमान आणि सरळ असलेला, योग्य वेळी काय अर्पण करावं आणि करायचं आहे ते नेहमी लक्षात ठेवतोस ना?
कच्चिद्देवान् पितऽन् मातऽर्गुरून् पितृसमानपि । वृद्धांश्च तत वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे ।। २.१००.
देव, वडील, आई, गुरु, वडीलधारी, वैद्य आणि ब्राह्मण — या सर्वांचा तू योग्य सन्मान करतोस ना, बाळा?
इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्रविशारदम् । सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ।। २.१००.
शस्त्रविद्येत निपुण, अर्थशास्त्र जाणणारा आणि उत्तम धनुर्धारी असा शिक्षक तू निवडला आहेस ना, बाळा?
कच्चिदात्मसमा: शूरा: श्रुतवन्तो जितेन्द्रिया: । कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिण: ।। २.१००.
तुझ्यासारखेच शूर, विद्वान, इंद्रियांवर ताबा असणारे, कुलीन, आणि हावभाव ओळखणारे असेच मंत्री नेमले आहेत ना, बाळा?
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव । सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै: शास्त्रकोविदै: ।। २.१००.
राघव, मंत्रणा हीच राजांच्या विजयाचं मूळ असतं, जेव्हा ती मंत्रधारी आणि शास्त्रज्ञ मंत्री यांच्याकडून नीट जपली जाते.
कच्चिन्निद्रावशं नैषी: कच्चित्काले प्रबुध्यसे । कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ।। २.१००.
तू झोपेच्या आहारी जात नाहीस ना? योग्य वेळी उठतोस ना? आणि रात्री उशिरापर्यंत राज्याच्या कामांचा विचार करतोस ना?
कच्चिन्मन्त्रयसे नैक: कच्चिन्न बहुभि: सह । कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ।। २.१००.
तू एकट्याने किंवा खूप लोकांसोबत गुप्त मंत्रणा करत नाहीस ना? आणि एकदा ठरवल्यावर तुझी योजना राज्यात उघड होत नाही ना?
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् । क्षिप्रमारभसे कर्त्तुं न दीर्घयसि राघव ।। २.१००.
राघव, जे काम थोड्या प्रयत्नात मोठं फळ देणारं आहे, ते ठरवल्यावर तू लवकरच सुरू करतोस ना, उशीर करत नाहीस ना?
कच्चित्ते सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुन: । विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्त्तव्यानि पार्थिवा: ।। २.१००.
तुझ्या सर्व कृत्यांची, किंवा आधी केलेल्या कामांची माहिती तुझे सद्गुणी प्रजाजनांना असते ना? कारण राजाने गुप्तपणे काही करायला नको.
कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिता: । त्वया वा वा ऽमात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ।। २.१००.
बाळा, जे काही मंत्रणा तू किंवा तुझे मंत्री बोलून दाखवत नाही, ते तर्काने, युक्तीने किंवा मंत्र्यांच्या मदतीने ओळखतोस ना?
कच्चित् सहस्रान् मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् । पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्य्यान्नि:श्रेयसं महत् ।। २.१००.
तुला हजार मूर्खांपेक्षा एक शहाणा माणूस हवा आहे का? कारण कठीण प्रसंगी एक शहाणा मोठं कल्याण साधू शकतो.
सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपति: । अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ।। २.१००.
राजा कितीही हजारो किंवा दहा हजार मूर्खांवर अवलंबून राहिला, तरी त्यांच्यात खऱ्या अर्थाने मदतीला कोणीच नसतो.
एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षण: । राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ।। २.१००.
एकच हुशार, धाडसी, कुशल आणि समजूतदार मंत्री राजा किंवा राज्याला मोठं वैभव मिळवून देऊ शकतो.
कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमा: । जघन्यास्तु जघन्येषु भृत्या: कर्मसु योजिता: ।। २.१००.
तुझे मुख्य सेवक मोठ्या कामांसाठी, मध्यम दर्जाचे मध्यम कामांसाठी आणि सगळ्यात खालचे सेवक साध्या कामांसाठी नेमले आहेत का?
अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहाञ्छुचीन् । श्रेष्ठान् श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ।। २.१००.
तू आपल्या मंत्रिपदासाठी संशयापलीकडे असणारे, शुद्ध, वडीलधाऱ्यांच्या वंशातील आणि सगळ्यात उत्तम लोक मोठ्या कामांसाठी नेमतोस का?
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम् । राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिण: कैकयीसुत ।। २.१००.
कैकेयीपुत्रा, तुझे सल्लागार तुझ्या राज्यकारभाराला मान्यता देतात का, की कठोर शिक्षा आणि त्रस्त प्रजेमुळे तुझे राज्य अस्वस्थ आहे?
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजका: पतितं यथा । उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रिय: ।। २.१००.
तुझे याजक तुला पडलेल्या माणसासारखे तुच्छ मानतात का, किंवा स्त्रिया कठोर भेटी स्वीकारणाऱ्या व त्यांच्यामागे लागणाऱ्याला जसा तुच्छ मानतात तसा तुला मानतात का?
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसन्दूषणे रतम् । शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते ।। २.१००.
जो कपट करण्यात पटाईत, सेवकांना भ्रष्ट करण्याचा प्रयत्न करणारा वैद्य, धाडसी आणि सत्तेचा लोभी आहे, त्याला शिक्षा केली नाही तर तो मृत्युदंडास पात्र ठरतो.