यस्य यज्ञैर्यथोद्दिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चय:। शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ।। २.९९.
जो यथाविधी यज्ञ करून धर्मसंचय करायचा, तोच आज शरीराच्या यातना सहन करून धर्म शोधतो आहे.
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्। मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ।। २.९९.
ज्याचं अंग पूर्वी महागड्या चंदनाने सुगंधित व्हायचं, त्या आर्य पुरुषाचं अंग आज मळाने कसं माखलं जातं?
मन्निमित्तमिदं दु:खं प्राप्तो राम: सुखोचित:। धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ।। २.९९.
माझ्यामुळे, सुखात वाढलेल्या रामाला हे दुःख भोगावं लागतंय. माझं हे निर्दयी आणि लोकांनी निंदिलेलं जीवन धिक्कार आहे.
इत्येवं विलपन् दीन: प्रस्विन्नमुखपङ्कज:। पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ।। २.९९.
अशा प्रकारे दुःखात रडत, घामाने ओले झालेले कमळासारखे तोंड असलेला भरत, रडत-रडत रामाच्या पायांवर पडला.
दु:खाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबल:। उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ।। २.९९.
दुःखाने व्याकुळ झालेला, बलवान राजपुत्र भरत, 'आर्य' असे एकदाच दुःखाने म्हणू शकला आणि त्यानंतर काहीच बोलू शकला नाही.
बाष्पापिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्। आर्येत्येवाथ संक्रुश्य व्याहर्त्तुं नाशकत्तदा ।। २.९९.
डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागल्यामुळे गळा दाटून आला आणि तेजस्वी रामाला पाहून, 'आर्य' असेच एकदा हाक मारू शकला, पुढे काहीच बोलू शकला नाही.
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्। तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्त्तयत् ।। २.९९.
शत्रुघ्नसुद्धा रडत-रडत रामाच्या पायांवर वाकला. रामाने दोघांनाही मिठी मारली आणि त्यांचे अश्रू पुसले.
तत: सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये। दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ।। २.९९.
नंतर सुमंत्र आणि गुहा यांच्या सोबत, राजकुमार वनात एकत्र आले, जणू आकाशात शुक्र आणि बृहस्पतीसोबत सूर्य आणि चंद्र एकत्र आले.
तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस्तत्र महत्यरण्ये। वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेप्यश्रूण्यमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम् ।। २.९९.
त्या मोठ्या वनात, राजसिंहासारखे तेजस्वी राजे एकत्र आलेले पाहून, सर्व वनवासीही आनंद सोडून अश्रू ढाळू लागले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनशततम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणातील श्रीमद् अयोध्याकांडाचा नव्याण्णववा सर्ग संपला.
thumb|शततमः सर्गः श्रूयताम्|center जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि । ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा ।। २.१००.
जटांमध्ये गुंतलेला, झाडांच्या सालीचे वस्त्र घातलेला, हात जोडून जमिनीवर पडलेला भरत, रामाने पाहिला. तो ओळखूही कठीण वाटला, जणू युगाच्या शेवटीचा सूर्य.
कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् । भ्रातरं भरतं राम: परिजग्राह बाहुना ।। २.१००.
कसेबसे ओळखून, फिकट चेहरा आणि कृश शरीर असलेल्या आपल्या भावाला, रामाने हाताने धरले.
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघव: । अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः ।। २.१००.
राघव रामाने त्याच्या डोक्यावरून प्रेमाने वास घेतला, मिठी मारली, भरताला मांडीवर घेतले आणि काळजीपूर्वक विचारपूस केली.
क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यदरण्यं त्वमागत: । न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ।। २.१००.
अरे तात, तुझ्या वडिलांचे काय झाले? म्हणूनच का तू या वनात आलास? वडील जिवंत असताना तुला इथे यायला नको होते.
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् । दुष्प्रतीकमरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनमागत: ।। २.१००.
अहो, इतक्या दिवसांनी मी दूरवरून भरताला येताना पाहतोय. त्याचं रूप या जंगलात ओळखीचं वाटत नाही — काय रे, बाळा, तू इथे कशाला आलास?
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहागत: । कच्चिन्न दीन: सहसा राजा लोकान्तरं गत: ।। २.१००.
राजा अजून जिवंत आहे ना, म्हणूनच तू इथे आलास? की दुःखाने राजा अचानक हे जग सोडून गेला आहे का?
कच्चित् सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ।। २.१००.
मृदु स्वभावाच्या बाळा, तुझं राज्य, जे कायमचं तुझ्या हक्काचं आहे, ते काही हरपलं नाही ना?
कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम् ।। २.१००.
बाळा, तू आपल्या वचनाला खरा असलेल्या वडिलांची सेवा करतोस ना?
कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसङ्गर: । राजसूयाश्वमेधानामाहर्त्ता धर्मनिश्चय: ।। २.१००.
दशरथ राजा, जो सत्यावर ठाम आहे, राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञ करणारा, धर्माला धरून चालणारा, तो सुखी आहे ना?
स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युति: । इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ।। २.१००.
इक्ष्वाकू कुळाचा विद्वान, नेहमी धर्माचं पालन करणारा, तेजस्वी ब्राह्मण गुरु, त्याचा योग्य सन्मान केला जातो ना, बाळा?
सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती । सुखिनी कच्चिदार्य्या च देवी नन्दति कैकयी ।। २.१००.
बाळा, कौसल्या सुखी आहे ना? आणि पुत्रवती सुमित्रा देखील? तसेच आर्य आणि देवी कैकेयीही आनंदी आहे ना?
कच्चिद्विनयसम्पन्न: कुलपुत्रो बहुश्रुत: । अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहित: ।। २.१००.
तुझा कुलगुरु, जो शिस्तीने वागणारा, विद्वान, द्वेष न करणारा आणि सर्वांना सारखं वागवणारा आहे, त्याचा तू योग्य मान राखतोस ना?
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजु: । हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ।। २.१००.
तू यज्ञाच्या अग्नीची काळजी घेतोस ना? विधी जाणणारा, बुद्धिमान आणि सरळ असलेला, योग्य वेळी काय अर्पण करावं आणि करायचं आहे ते नेहमी लक्षात ठेवतोस ना?
कच्चिद्देवान् पितऽन् मातऽर्गुरून् पितृसमानपि । वृद्धांश्च तत वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे ।। २.१००.
देव, वडील, आई, गुरु, वडीलधारी, वैद्य आणि ब्राह्मण — या सर्वांचा तू योग्य सन्मान करतोस ना, बाळा?
इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्रविशारदम् । सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ।। २.१००.
शस्त्रविद्येत निपुण, अर्थशास्त्र जाणणारा आणि उत्तम धनुर्धारी असा शिक्षक तू निवडला आहेस ना, बाळा?
कच्चिदात्मसमा: शूरा: श्रुतवन्तो जितेन्द्रिया: । कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिण: ।। २.१००.
तुझ्यासारखेच शूर, विद्वान, इंद्रियांवर ताबा असणारे, कुलीन, आणि हावभाव ओळखणारे असेच मंत्री नेमले आहेत ना, बाळा?
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव । सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै: शास्त्रकोविदै: ।। २.१००.
राघव, मंत्रणा हीच राजांच्या विजयाचं मूळ असतं, जेव्हा ती मंत्रधारी आणि शास्त्रज्ञ मंत्री यांच्याकडून नीट जपली जाते.
कच्चिन्निद्रावशं नैषी: कच्चित्काले प्रबुध्यसे । कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ।। २.१००.
तू झोपेच्या आहारी जात नाहीस ना? योग्य वेळी उठतोस ना? आणि रात्री उशिरापर्यंत राज्याच्या कामांचा विचार करतोस ना?
कच्चिन्मन्त्रयसे नैक: कच्चिन्न बहुभि: सह । कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ।। २.१००.
तू एकट्याने किंवा खूप लोकांसोबत गुप्त मंत्रणा करत नाहीस ना? आणि एकदा ठरवल्यावर तुझी योजना राज्यात उघड होत नाही ना?
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् । क्षिप्रमारभसे कर्त्तुं न दीर्घयसि राघव ।। २.१००.
राघव, जे काम थोड्या प्रयत्नात मोठं फळ देणारं आहे, ते ठरवल्यावर तू लवकरच सुरू करतोस ना, उशीर करत नाहीस ना?