प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्। ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ।। २.९९.
रामाच्या निवासात, पूर्व आणि उत्तर दिशेकडे तोंड असलेली, विस्तीर्ण आणि तेजस्वी अग्नीने उजळलेली, पवित्र अशी वेदी भरताने तिथे पाहिली.
निरीक्ष्य स मुहूर्त्तं तु ददर्श भरतो गुरम्। उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ।। २.९९.
भरताने थोडा वेळ पाहिल्यावर, आपल्या मोठ्या भावाला, जटाजूट धारण केलेल्या रामाला, झोपडीत बसलेला पाहिला.
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्। ददर्श राममासीनमभित: पावकोपमम् ।। २.९९.
काळ्या मृगचर्म आणि झाडाच्या सालीची वस्त्रे घातलेला, सर्व बाजूंनी तेजाने उजळणारा राम, अग्नीप्रमाणे तिथे बसलेला दिसला.
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्। पृथिव्या: सागरान्ताया भर्त्तारं धर्मचारिणम् ।। २.९९.
सिंहासारखे खांदे, बलदंड बाहू, कमळासारखी डोळे, समुद्राने वेढलेल्या पृथ्वीचा धर्मनिष्ठ स्वामी असा राम त्याला दिसला.
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्। स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ।। २.९९.
मजबूत बाहू असलेला राम, जणू काही शाश्वत ब्रह्मा, सिता आणि लक्ष्मणासोबत, कुशांच्या अंथरुणावर बसलेला दिसला.
तं दृष्ट्वा भरत: श्रीमान् दु:खशोकपरिप्लुत:। अभ्यधावत धर्मात्मा भरत: कैकयीसुत: ।। २.९९.
रामाला पाहून, तेजस्वी भरत, दुःख आणि शोकाने भरून, धावून गेला—तो धर्मनिष्ठ, कैकेयीचा पुत्र होता.
दृष्ट्वैव विललापार्त्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा। अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ।। २.९९.
त्याला पाहताच, दुःखाने गलबलून, डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि आवाज दाटून आला. धीर धरता न आल्यामुळे तो रडत म्हणाला.
य: संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्। वन्यैर्मृगैरुपासीन: सोऽयमास्ते ममाग्रज: ।। २.९९.
जो सभेत सर्व लोकांनी सन्मानाने वागवला जायचा, तो माझा मोठा भाऊ आज या वनातील जंगली प्राण्यांमध्ये बसला आहे.
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचित:। मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ।। २.९९.
जो महात्मा पूर्वी हजारो रुपयांच्या सुंदर वस्त्रांनी सजला होता, तो आज येथे मृगाची कातडी घालून धर्माचं पालन करतो आहे.
अधारयद्यो विविधाश्चित्रा: सुमनसस्तदा सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघव: कथम् ।। २.९९.
जो पूर्वी रंगीबेरंगी सुंदर फुलांच्या माळा घालत असे, तोच हा राघव आज जड जटा डोक्यावर घेऊन कसा काय सहन करतो आहे?
यस्य यज्ञैर्यथोद्दिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चय:। शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ।। २.९९.
जो यथाविधी यज्ञ करून धर्मसंचय करायचा, तोच आज शरीराच्या यातना सहन करून धर्म शोधतो आहे.
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्। मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ।। २.९९.
ज्याचं अंग पूर्वी महागड्या चंदनाने सुगंधित व्हायचं, त्या आर्य पुरुषाचं अंग आज मळाने कसं माखलं जातं?
मन्निमित्तमिदं दु:खं प्राप्तो राम: सुखोचित:। धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ।। २.९९.
माझ्यामुळे, सुखात वाढलेल्या रामाला हे दुःख भोगावं लागतंय. माझं हे निर्दयी आणि लोकांनी निंदिलेलं जीवन धिक्कार आहे.
इत्येवं विलपन् दीन: प्रस्विन्नमुखपङ्कज:। पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ।। २.९९.
अशा प्रकारे दुःखात रडत, घामाने ओले झालेले कमळासारखे तोंड असलेला भरत, रडत-रडत रामाच्या पायांवर पडला.
दु:खाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबल:। उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ।। २.९९.
दुःखाने व्याकुळ झालेला, बलवान राजपुत्र भरत, 'आर्य' असे एकदाच दुःखाने म्हणू शकला आणि त्यानंतर काहीच बोलू शकला नाही.
बाष्पापिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्। आर्येत्येवाथ संक्रुश्य व्याहर्त्तुं नाशकत्तदा ।। २.९९.
डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागल्यामुळे गळा दाटून आला आणि तेजस्वी रामाला पाहून, 'आर्य' असेच एकदा हाक मारू शकला, पुढे काहीच बोलू शकला नाही.
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्। तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्त्तयत् ।। २.९९.
शत्रुघ्नसुद्धा रडत-रडत रामाच्या पायांवर वाकला. रामाने दोघांनाही मिठी मारली आणि त्यांचे अश्रू पुसले.
तत: सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये। दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ।। २.९९.
नंतर सुमंत्र आणि गुहा यांच्या सोबत, राजकुमार वनात एकत्र आले, जणू आकाशात शुक्र आणि बृहस्पतीसोबत सूर्य आणि चंद्र एकत्र आले.
तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस्तत्र महत्यरण्ये। वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेप्यश्रूण्यमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम् ।। २.९९.
त्या मोठ्या वनात, राजसिंहासारखे तेजस्वी राजे एकत्र आलेले पाहून, सर्व वनवासीही आनंद सोडून अश्रू ढाळू लागले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनशततम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणातील श्रीमद् अयोध्याकांडाचा नव्याण्णववा सर्ग संपला.
thumb|शततमः सर्गः श्रूयताम्|center जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि । ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा ।। २.१००.
जटांमध्ये गुंतलेला, झाडांच्या सालीचे वस्त्र घातलेला, हात जोडून जमिनीवर पडलेला भरत, रामाने पाहिला. तो ओळखूही कठीण वाटला, जणू युगाच्या शेवटीचा सूर्य.
कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् । भ्रातरं भरतं राम: परिजग्राह बाहुना ।। २.१००.
कसेबसे ओळखून, फिकट चेहरा आणि कृश शरीर असलेल्या आपल्या भावाला, रामाने हाताने धरले.
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघव: । अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः ।। २.१००.
राघव रामाने त्याच्या डोक्यावरून प्रेमाने वास घेतला, मिठी मारली, भरताला मांडीवर घेतले आणि काळजीपूर्वक विचारपूस केली.
क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यदरण्यं त्वमागत: । न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ।। २.१००.
अरे तात, तुझ्या वडिलांचे काय झाले? म्हणूनच का तू या वनात आलास? वडील जिवंत असताना तुला इथे यायला नको होते.
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् । दुष्प्रतीकमरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनमागत: ।। २.१००.
अहो, इतक्या दिवसांनी मी दूरवरून भरताला येताना पाहतोय. त्याचं रूप या जंगलात ओळखीचं वाटत नाही — काय रे, बाळा, तू इथे कशाला आलास?
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहागत: । कच्चिन्न दीन: सहसा राजा लोकान्तरं गत: ।। २.१००.
राजा अजून जिवंत आहे ना, म्हणूनच तू इथे आलास? की दुःखाने राजा अचानक हे जग सोडून गेला आहे का?
कच्चित् सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ।। २.१००.
मृदु स्वभावाच्या बाळा, तुझं राज्य, जे कायमचं तुझ्या हक्काचं आहे, ते काही हरपलं नाही ना?
कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम् ।। २.१००.
बाळा, तू आपल्या वचनाला खरा असलेल्या वडिलांची सेवा करतोस ना?
कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसङ्गर: । राजसूयाश्वमेधानामाहर्त्ता धर्मनिश्चय: ।। २.१००.
दशरथ राजा, जो सत्यावर ठाम आहे, राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञ करणारा, धर्माला धरून चालणारा, तो सुखी आहे ना?
स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युति: । इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ।। २.१००.
इक्ष्वाकू कुळाचा विद्वान, नेहमी धर्माचं पालन करणारा, तेजस्वी ब्राह्मण गुरु, त्याचा योग्य सन्मान केला जातो ना, बाळा?