अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघव:। मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ।। २.९९.
थोड्या वेळाने राम चित्रकूटावर पोहोचला आणि मंदाकिनी नदीवर गेला; तेव्हा त्याने त्या लोकांना असे सांगितले.
जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रत:। जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ।। २.९९.
पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राजा वीरासनावर बसला आहे, एकटा जंगलात गेला आहे—माझ्या या जन्माचे आणि आयुष्याचे काय अर्थ!
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युति:। सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघव: ।। २.९९.
माझ्यामुळेच तेजस्वी आणि सामर्थ्यशाली राम, सर्व सुखांचा त्याग करून, वनात राहतो आहे.
इति लोकसमाक्रुष्ट: पादेष्वद्य प्रसादयन्। रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ।। २.९९.
जगाने दोष दिला म्हणून, आज मी राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या पायांवर पडून त्यांची क्षमा मागणार आहे.
एवं स विलपंस्तस्मिन् वने दशरथात्मज:। ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ।। २.९९.
अशा प्रकारे दुःख व्यक्त करत असताना, दशरथपुत्राने त्या वनात एक मोठी, पवित्र आणि सुंदर पर्णकुटी पाहिली.
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्। विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ।। २.९९.
ती पर्णकुटी साल, ताड आणि अश्वकर्ण यांच्या पानांनी झाकलेली, मऊ कुशांनी अंथरलेली, आणि यज्ञाच्या वेदीसारखी रुंद होती.
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनै:। रुक्मपृष्टष्ठैर्महासारै: शोभितां शत्रुबाधकै: ।। २.९९.
इंद्राच्या वज्रासारख्या, मजबूत आणि सोन्याच्या कडांनी मढवलेल्या धनुष्यांनी, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या शस्त्रांनी ती झळकत होती.
अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतै: शरै:। शोभितां दीप्तवदनै: सर्प्पैर्भोगवतीमिव ।। २.९९.
सूर्यकिरणांसारख्या तेजस्वी, भयानक बाणांनी, तुणीरात ठेवलेल्या, सर्पांसारख्या टोकदार बाणांनी, ती पर्णकुटी नागांच्या गुहेसारखी भासत होती.
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्। रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ।। २.९९.
मोठ्या चांदीच्या वस्त्रांनी, तलवारींनी आणि सोन्याच्या ठिपक्यांनी सजवलेल्या ढालींनी ती पर्णकुटी उजळून निघाली होती.
गोधाङ्गुलित्रैरासक्तैश्चित्रै: काञ्चनभूषितै:। अरिसङ्घैरनाधृष्यां मृगै: सिंहगुहामिव ।। २.९९.
गोधड्यांच्या कातड्याच्या रंगीबेरंगी हातमोज्यांनी, सोन्याच्या अलंकारांनी आणि पराक्रमी शत्रूंच्या समूहांनी वेढलेली, ती पर्णकुटी जणू काही सिंहाच्या गुहेसारखी वाटत होती.
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्। ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ।। २.९९.
रामाच्या निवासात, पूर्व आणि उत्तर दिशेकडे तोंड असलेली, विस्तीर्ण आणि तेजस्वी अग्नीने उजळलेली, पवित्र अशी वेदी भरताने तिथे पाहिली.
निरीक्ष्य स मुहूर्त्तं तु ददर्श भरतो गुरम्। उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ।। २.९९.
भरताने थोडा वेळ पाहिल्यावर, आपल्या मोठ्या भावाला, जटाजूट धारण केलेल्या रामाला, झोपडीत बसलेला पाहिला.
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्। ददर्श राममासीनमभित: पावकोपमम् ।। २.९९.
काळ्या मृगचर्म आणि झाडाच्या सालीची वस्त्रे घातलेला, सर्व बाजूंनी तेजाने उजळणारा राम, अग्नीप्रमाणे तिथे बसलेला दिसला.
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्। पृथिव्या: सागरान्ताया भर्त्तारं धर्मचारिणम् ।। २.९९.
सिंहासारखे खांदे, बलदंड बाहू, कमळासारखी डोळे, समुद्राने वेढलेल्या पृथ्वीचा धर्मनिष्ठ स्वामी असा राम त्याला दिसला.
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्। स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ।। २.९९.
मजबूत बाहू असलेला राम, जणू काही शाश्वत ब्रह्मा, सिता आणि लक्ष्मणासोबत, कुशांच्या अंथरुणावर बसलेला दिसला.
तं दृष्ट्वा भरत: श्रीमान् दु:खशोकपरिप्लुत:। अभ्यधावत धर्मात्मा भरत: कैकयीसुत: ।। २.९९.
रामाला पाहून, तेजस्वी भरत, दुःख आणि शोकाने भरून, धावून गेला—तो धर्मनिष्ठ, कैकेयीचा पुत्र होता.
दृष्ट्वैव विललापार्त्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा। अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ।। २.९९.
त्याला पाहताच, दुःखाने गलबलून, डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि आवाज दाटून आला. धीर धरता न आल्यामुळे तो रडत म्हणाला.
य: संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्। वन्यैर्मृगैरुपासीन: सोऽयमास्ते ममाग्रज: ।। २.९९.
जो सभेत सर्व लोकांनी सन्मानाने वागवला जायचा, तो माझा मोठा भाऊ आज या वनातील जंगली प्राण्यांमध्ये बसला आहे.
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचित:। मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ।। २.९९.
जो महात्मा पूर्वी हजारो रुपयांच्या सुंदर वस्त्रांनी सजला होता, तो आज येथे मृगाची कातडी घालून धर्माचं पालन करतो आहे.
अधारयद्यो विविधाश्चित्रा: सुमनसस्तदा सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघव: कथम् ।। २.९९.
जो पूर्वी रंगीबेरंगी सुंदर फुलांच्या माळा घालत असे, तोच हा राघव आज जड जटा डोक्यावर घेऊन कसा काय सहन करतो आहे?
यस्य यज्ञैर्यथोद्दिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चय:। शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ।। २.९९.
जो यथाविधी यज्ञ करून धर्मसंचय करायचा, तोच आज शरीराच्या यातना सहन करून धर्म शोधतो आहे.
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्। मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ।। २.९९.
ज्याचं अंग पूर्वी महागड्या चंदनाने सुगंधित व्हायचं, त्या आर्य पुरुषाचं अंग आज मळाने कसं माखलं जातं?
मन्निमित्तमिदं दु:खं प्राप्तो राम: सुखोचित:। धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ।। २.९९.
माझ्यामुळे, सुखात वाढलेल्या रामाला हे दुःख भोगावं लागतंय. माझं हे निर्दयी आणि लोकांनी निंदिलेलं जीवन धिक्कार आहे.
इत्येवं विलपन् दीन: प्रस्विन्नमुखपङ्कज:। पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ।। २.९९.
अशा प्रकारे दुःखात रडत, घामाने ओले झालेले कमळासारखे तोंड असलेला भरत, रडत-रडत रामाच्या पायांवर पडला.
दु:खाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबल:। उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ।। २.९९.
दुःखाने व्याकुळ झालेला, बलवान राजपुत्र भरत, 'आर्य' असे एकदाच दुःखाने म्हणू शकला आणि त्यानंतर काहीच बोलू शकला नाही.
बाष्पापिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्। आर्येत्येवाथ संक्रुश्य व्याहर्त्तुं नाशकत्तदा ।। २.९९.
डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागल्यामुळे गळा दाटून आला आणि तेजस्वी रामाला पाहून, 'आर्य' असेच एकदा हाक मारू शकला, पुढे काहीच बोलू शकला नाही.
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्। तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्त्तयत् ।। २.९९.
शत्रुघ्नसुद्धा रडत-रडत रामाच्या पायांवर वाकला. रामाने दोघांनाही मिठी मारली आणि त्यांचे अश्रू पुसले.
तत: सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये। दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ।। २.९९.
नंतर सुमंत्र आणि गुहा यांच्या सोबत, राजकुमार वनात एकत्र आले, जणू आकाशात शुक्र आणि बृहस्पतीसोबत सूर्य आणि चंद्र एकत्र आले.
तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस्तत्र महत्यरण्ये। वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेप्यश्रूण्यमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम् ।। २.९९.
त्या मोठ्या वनात, राजसिंहासारखे तेजस्वी राजे एकत्र आलेले पाहून, सर्व वनवासीही आनंद सोडून अश्रू ढाळू लागले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोनशततम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणातील श्रीमद् अयोध्याकांडाचा नव्याण्णववा सर्ग संपला.